Sự tích dưa hấu là một trong những câu chuyện cổ tích Việt Nam thú vị, mang đến bài học về lòng nhân ái và sự sẻ chia. Qua từng trang truyện, hình ảnh dưa hấu không chỉ đơn thuần là trái cây mà còn chứa đựng nhiều ý nghĩa sâu sắc về cuộc sống.
Ngày xưa, Vua Hùng Vương thứ 18 có nuôi một đứa trẻ thông minh khôi ngô, đặt tên là Mai Yển, hiệu là An Tiêm.
Lớn lên, vua cưới vợ cho An Tiêm, và tin dùng ở triều đình. Cậy nhờ ơn Vua cha, nhưng An Tiêm lại kiêu căng cho rằng tự sức mình tài giỏi mới gây dựng được sự nghiệp, chứ chẳng nhờ ai. Lời nói này đến tai vua, vua cho An Tiêm là kẻ kiêu bạc vô ơn, bèn đày An Tiêm cùng vợ con ra một hòn đảo xa, ở ngoài biển Nga Sơn (Thanh Hoá, Bắc Việt).
Người vợ là nàng Ba lo sợ sẽ phải chết ở ngoài cù lao cô quạnh, nhưng An Tiêm thì bình thản nói: “Trời đã sinh ra ta, sống chết là ở Trời và ở ta, việc gì phải lo”.
Hai vợ chồng An Tiêm cùng đứa con đã sống hiu quạnh ở một bãi cát, trên hoang đảo. Họ ra sức khai khẩn, trồng trọt để kiếm sống. Một ngày kia, vào mùa hạ, có một con chim lạ từ phương tây bay đến đậu trên một gò cát. Chim nhả mấy hạt gì xuống đất. Được ít lâu, thì hạt nẩy mầm, mọc dây lá cây lan rộng.
Cây nở hoa, kết thành trái to. Rất nhiều trái vỏ xanh, ruột đỏ. An Tiêm bảo vợ: “Giống cây này tự nhiên không trồng mà có tức là vật của Trời nuôi ta đó”. Rồi An Tiêm hái nếm thử, thấy vỏ xanh, ruột đỏ, hột đen, mùi vị thơm và ngon ngọt, mát dịu. An Tiêm bèn lấy hột gieo trồng khắp nơi, sau đó mọc lan ra rất nhiều.
Một ngày kia, có một chiếc tàu bị bão dạt vào cù lao. Mọi người lên bãi cát, thấy có nhiều quả lạ, ngon. Họ đua nhau đổi thực phẩm cho gia đình An Tiêm. Rồi từ đó, tiếng đồn đi là có một giống dưa rất ngon ở trên đảo. Các tàu buôn tấp nập ghé đến đổi chác đủ thứ vật dụng và thực phẩm cho gia đình An Tiêm. Nhờ đó mà gia đình bé nhỏ của An Tiêm trở nên đầy đủ, cuộc sống phong lưu.
Vì chim đã mang hột dưa đến từ phương Tây, nên An Tiêm đặt tên cho thứ trái cây này là Tây Qua. Người Tàu ăn thấy ngon, khen là “hẩu”, nên về sau người ta gọi trại đi là Dưa Hấu.
Ít lâu sau, vua sai người ra cù lao ngoài biển Nga Sơn dò xét xem gia đình An Tiêm ra làm sao, sống hay chết. Sứ thần về kể lại cảnh sống sung túc và nhàn nhã của vợ chồng An Tiêm, nhà vua ngẫm nghĩ thấy thầm phục đứa con nuôi, bèn cho triệu An Tiêm về phục lại chức vị cũ trong triều đình.
An Tiêm đem về dâng cho vua giống dưa hấu mà mình may mắn có được. Rồi phân phát hột dưa cho dân chúng trồng ở những chỗ đất cát, làm giàu thêm cho xứ Việt một thứ trái cây danh tiếng. Hòn đảo mà An Tiêm ở, được gọi là Châu An Tiêm.
Ý nghĩa truyện Sự tích dưa hấu
Câu nói gây họa và câu nói cứu mình
Mai An Tiêm bị đày vì một câu nói bị coi là kiêu bạc: mọi thứ có được là nhờ sức mình. Nhưng ra đến đảo hoang, cũng chính niềm tin ấy giúp chàng không gục ngã. Khi vợ lo sẽ chết nơi cù lao, chàng bình thản cho rằng sống chết là ở Trời và ở ta. Truyện vì thế không đơn giản phê phán An Tiêm; nó cho thấy lòng tự tin, khi đặt đúng chỗ, là sức mạnh để vượt nghịch cảnh.
Lao động biến đảo hoang thành nơi trù phú
Hạt dưa do chim mang đến là món quà may mắn, nhưng gieo trồng khắp đảo, mang dưa đổi lấy lương thực với thuyền buôn là công sức của gia đình An Tiêm. Đây là một trong những truyện cổ hiếm hoi kể về việc khai hoang và buôn bán, cho thấy người xưa đề cao sự tự lực.
Biết ơn và chia sẻ
Được gọi về triều, An Tiêm dâng giống dưa cho vua và chia hạt cho dân trồng khắp nơi. Kết thúc ấy trả lời câu chuyện ban đầu: người đã từng bị cho là vô ơn giờ đem thành quả của mình làm giàu cho cả xứ.
Nguồn gốc truyện Sự tích dưa hấu
Truyện về Mai An Tiêm có trong Lĩnh Nam chích quái, tập truyện dân gian chữ Hán thời Trần, và gắn với thời các vua Hùng. Bản trên trang đặt hòn đảo ở ngoài biển Nga Sơn (Thanh Hóa) và giải thích tên “Tây qua” (dưa từ phương tây) cùng tên “dưa hấu” theo lối dân gian; ở Nga Sơn ngày nay vẫn có đền thờ Mai An Tiêm. Vì gắn với thời Hùng Vương, truyện có khi được xếp vào loại truyền thuyết, có khi vào cổ tích.
Về các truyện cùng thời dựng nước, đọc thêm Sự tích bánh chưng bánh dày và Các truyền thuyết về Vua Hùng.
Truyện Sự tích dưa hấu trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 2, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, tập hai, Bài 21: bài đọc Mai An Tiêm (trang 92–93) và kể chuyện Mai An Tiêm (trang 94).
- Tiếng Việt 5, bộ Cánh diều, tập một, Bài 4 “Có chí thì nên“: bài đọc 1 Sự tích dưa hấu (trang 52).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Mai An Tiêm bị đày ra đảo?
Vì An Tiêm cho rằng sự nghiệp của mình là do tài sức bản thân, không nhờ ơn ai. Vua cho là kẻ kiêu bạc, vô ơn nên đày cả nhà ra hòn đảo ngoài biển Nga Sơn.
Vì sao gọi là dưa hấu?
Theo truyện, hạt dưa do chim mang từ phương tây đến nên An Tiêm gọi là Tây qua; người Tàu ăn thấy ngon khen “hẩu”, về sau gọi trại thành dưa hấu.