Sự tích bánh chưng bánh dày là một trong những câu chuyện cổ tích nổi bật của Việt Nam, phản ánh giá trị văn hóa và truyền thống dân tộc. Câu chuyện này không chỉ đơn thuần là nguồn gốc của hai món ăn đặc trưng mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc về lòng hiếu thảo và sự tôn kính tổ tiên.
Ngày xưa, đời Vua Hùng Vương thứ 6, sau khi đánh dẹp xong giặc Ân, vua có ý định truyền ngôi cho con.
Nhân dịp đầu Xuân, vua mới họp các hoàng tử lại, bảo rằng: “Con nào tìm được thức ăn ngon lành, để bày cỗ cho có ý nghĩa nhất, thì ta sẽ truyền ngôi vua cho”.
Các hoàng tử đua nhau tìm kiếm của ngon vật lạ dâng lên cho vua cha, với hy vọng mình lấy được ngai vàng.
Trong khi đó, người con trai thứ 18 của Hùng Vương, là Tiết Liêu (còn gọi là Lang Liêu) có tính tình hiền hậu, lối sống đạo đức, hiếu thảo với cha mẹ. Vì mẹ mất sớm, thiếu người chỉ vẽ, nên ông lo lắng không biết làm thế nào.
Một hôm, Tiết Liêu nằm mộng thấy có vị Thần đến bảo: “Này con, vật trong Trời Đất không có gì quý bằng gạo, vì gạo là thức ăn nuôi sống con người. Con hãy nên lấy gạo nếp làm bánh hình tròn và hình vuông, để tượng hình Trời và Đất. Hãy lấy lá bọc ngoài, đặt nhân trong ruột bánh, để tượng hình Cha Mẹ sinh thành.”
Tiết Liêu tỉnh dậy, vô cùng mừng rỡ. Ông làm theo lời Thần dặn, chọn gạo nếp thật tốt làm bánh vuông để tượng hình Đất, bỏ vào chõ chưng chín gọi là Bánh Chưng. Và ông giã xôi làm bánh tròn, để tượng hình Trời, gọi là Bánh Dầy. Còn lá xanh bọc ở ngoài và nhân ở trong ruột bánh là tượng hình cha mẹ yêu thương đùm bọc con cái.
Đến ngày hẹn, các hoàng tử đều đem thức ăn đến bày trên mâm cỗ. Ôi thôi, đủ cả sơn hào hải vị, nhiều món ngon lành. Hoàng tử Tiết Liêu thì chỉ có Bánh Dầy và Bánh Chưng. Vua Hùng Vương lấy làm lạ hỏi, thì Tiết Liêu đem chuyện Thần báo mộng kể, giải thích ý nghĩa của Bánh Dầy Bánh Chưng. Vua cha nếm thử, thấy bánh ngon, khen có ý nghĩa, bèn truyền ngôi Vua lại cho Tiết Liêu con trai thứ 18.
Kể từ đó, mỗi khi đến Tết Nguyên Đán, thì dân chúng làm bánh Chưng và bánh Dầy để dâng cúng Tổ Tiên và Trời Đất.
Ý nghĩa truyện Sự tích bánh chưng bánh dày
Lễ vật quý nhất là lễ vật có ý nghĩa
Các hoàng tử đua nhau tìm sơn hào hải vị, còn Lang Liêu chỉ có hai thứ bánh làm từ gạo nếp. Vua cha chọn Lang Liêu vì bánh ngon và mang ý nghĩa: bánh vuông tượng đất, bánh tròn tượng trời, lá bọc ngoài và nhân bên trong như cha mẹ đùm bọc con cái. Truyện dạy rằng giá trị của món quà nằm ở tấm lòng và ý nghĩa chứ không ở giá tiền.
Đề cao hạt gạo và nghề nông
Lời thần trong giấc mộng “vật trong trời đất không có gì quý bằng gạo” cho thấy cách nhìn của cư dân nông nghiệp lúa nước. Người con hiếu thảo, gần gũi với ruộng đồng được nối ngôi; đó cũng là cách người xưa đề cao lao động và sự giản dị.
Phong tục Tết của người Việt
Truyện giải thích tục gói bánh chưng, giã bánh dày dâng tổ tiên mỗi dịp Tết Nguyên Đán. Đến nay, quây quần gói bánh chưng vẫn là nét đẹp của ngày Tết, như trong tuyển tập thơ, ca dao về bánh Tét, bánh Chưng.
Nguồn gốc truyện Sự tích bánh chưng bánh dày
Truyện được chép từ rất sớm trong sách Lĩnh Nam chích quái với tên Truyện bánh chưng: Lang Liêu là con thứ mười tám của vua Hùng thứ sáu, sau khi dẹp xong giặc Ân vua muốn truyền ngôi. Bản trên trang gọi nhân vật là Tiết Liêu (còn gọi Lang Liêu) và viết “bánh dầy”; sách giáo khoa hiện hành viết “bánh giầy”. Về cách viết đúng, xem thêm Bánh giầy hay bánh dầy, bánh dày đúng chính tả?
Truyện bánh chưng bánh giầy trong sách giáo khoa
Văn bản “Bánh chưng, bánh giầy” có trong sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức (tập hai, Bài 6 “Chuyện kể về những người anh hùng”, phần Thực hành đọc) và Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo (tập một, Bài 1 “Lắng nghe lịch sử nước mình”, Đọc mở rộng theo thể loại), xem Soạn bài Bánh chưng bánh giầy. Học sinh lớp 4 học bài đọc “Sự tích bánh chưng, bánh giầy” trong sách Tiếng Việt 4 Chân trời sáng tạo, tập hai: Bài 1: Sự tích bánh chưng, bánh giầy.
Câu hỏi thường gặp
Bánh chưng và bánh dày tượng trưng cho điều gì?
Bánh chưng hình vuông tượng trưng cho đất, bánh dày hình tròn tượng trưng cho trời; lá bọc ngoài và nhân bên trong tượng trưng cho cha mẹ yêu thương đùm bọc con cái.
Lang Liêu là con thứ mấy của vua Hùng?
Theo truyện, Lang Liêu (Tiết Liêu) là con trai thứ mười tám của vua Hùng Vương thứ sáu.