Sự tích đình làng Đa Hòa kể về nguồn gốc và ý nghĩa của ngôi đình trong đời sống cộng đồng. Câu chuyện mang đậm giá trị văn hóa và lịch sử, gợi mở nhiều suy ngẫm về truyền thống.
Ngày xưa ở làng Đa-hòa có một ông thầy phù thủy cao tay, tên là Dọng. Không những ông có nhiều phép lạ mà còn có lòng thương người. Từ lâu, ông được bầu làm hương trưởng, và được dân trong vùng kính phục.
Hồi ấy làng Đa-hòa gặp mấy năm hạn hán, mùa mất liên tiếp, dân tình cơ cực. Nhiều người phải đem vườn ruộng đi cầm đi bán. Nhưng giá gạo ngày một cao, ruộng ngày một hạ. Cuối cùng ruộng đất của dân đều vào tay mấy tên trọc phú. Thấy vậy, ông Dọng nghĩ cách để cứu giúp người nghèo. Ông bảo bọn nhà giàu:
– Thần thánh phù hộ cho các người, bao nhiêu ruộng nhà nghèo đều lấy về ban cho một số người có của. Đó là lộc thánh. Nhưng nếu không biết tạ ơn thì rồi có lúc sẽ bị thánh phạt đấy.
Biết ông là người có thể thông được với thần, bọn nhà giàu lo sợ, hỏi ông:
– Muốn tạ ơn thánh thì phải làm gì?
Ông Dọng đáp:
– Làng ta vốn không có đình. Thánh ngự về không có cái mà ở. Vậy phải mau mau dựng một cái đình.
– Dựng đình tốn kém lắm sao có thể làm nổi.
– Nhà giàu bỏ của, nhà nghèo bỏ công, mỗi người vun đắp một tý thì việc lớn không mấy chốc mà thành. Nếu được như vậy, tôi tuy bất tài cũng xin đứng ra đốc công.
Bọn nhà giàu nghe lời ông. Chúng bèn họp làng quyết định dựng đình: những người có của thì quyên tiền, còn người nghèo thì gánh đất gánh cát. Ông Dọng thân hành thu góp tiền nong và làm người đôn đốc. Ông bảo bọn trọc phú:
– Thần thánh đều có con mắt, “sởi lởi trời gởi của cho, quăn co trời gò của lại”. Hằng tâm hằng sản ai bỏ nhiều thì được phúc nhiều.
Chúng nghe nói đều thi nhau quyên những món tiền lớn và góp lại trao cho ông. Nhưng thu được bao nhiêu ông phân phát cho dân đói bấy nhiêu. Ông bảo họ gánh đất đắp thành nền đình, xung quanh trồng bờ giậu cho kín, ở sân đình trồng các thứ cây cối kể cả các loại cây dây như cây bìm hìm, v.v… Đoạn, ông hẹn với bọn trọc phú ba tháng nữa đình sẽ hoàn thành. Bọn trọc phú thấy ông phân phát hết tiền thì sinh nghi, nhưng thấy ông nói cứng, thì lại nửa tin, nửa ngờ. Vả xưa nay ông chưa từng thất hẹn với ai, nên cũng không dám hỏi.
Thời gian trôi qua, nền đình đã đắp xong, tiền quyên góp đã nhiều, hạn cũng sắp hết mà chưa thấy động tĩnh gì cả. Thấy gỗ lạt không có một que, gạch ngói chẳng có nửa mảnh, bọn nhà giàu đến thúc ông Dọng. Ông chỉ đáp gọn lỏn: -“Đình khắc có đình! Ai sinh sinh sự sẽ sự sự sinh!”.
Một số phú thương ở làng bên cạnh là làng Vạn-phước trước đây cũng bỏ những số tiền lớn quyên vào công việc làm đình ở Đa-hòa để mong được thánh ban lộc, nay đợi mãi không thấy đình, chúng lấy làm nóng ruột, liền đến vặn ông Dọng:
– Chúng tao qua đây buôn bán thấy việc phúc đức, nên cũng vón tay vào để vo tròn quả phúc. Không ngờ mày “nhũng lạm” đi mất cả rồi, chỉ ngồi trơ thổ địa nói phét.
Nói rồi chúng xúm lại thượng cẳng chân hạ cẳng tay, đánh ông sưng cả mặt mũi. Ông Dọng đáp:
– Đình khắc có đình! Nhưng đánh người là có tội, đánh bậc “cao niên” tội lại càng nặng. Kẻ nào đánh ta thì phải đền tội. Ta không nói chơi đâu!
Đoạn ông mang gậy nón đi sang làng Vạn-phước để bắt đền. Tới nơi, ông vào đình Vạn-phước, ngả gậy nón ngay ở gian giữa mà ngồi.
Rồi ông cởi áo giở chỗ bị đánh phân bua với những người dân Vạn-phước có mặt:
– Các ông các bà xem. Đánh người không phải là chuyện chơi. Bọn những tên Giáp tên Ất ở làng này vô cớ gây sự đánh ta. Kẻ nào sinh sinh sự thì sự sự sinh! Sẽ phải đền đình!
Nói thế rồi ông cứ ngồi ở giữa gian vót đũa và xe chỉ. Có ai hỏi làm thế để làm gì thì ông trả lời “đính nèo” (tức nói lái là néo đình).
Bọn lý hào làng Vạn-phước được bọn phú thương xúi giục, ra đình đuổi ông Dọng đi. Ông không đi, nói:
– Các ông phải trả lời cho tôi cái chuyện người làng này, những tên Giáp tên Ất, tự dưng vô cớ đánh tôi. Tôi được rửa nhục rồi thì sẽ đi ngay!
Chúng hỏi:
– Ông muốn rửa nhục thế nào?
– Kẻ nào đánh tôi thì phải làm đình để đền.
– Không làm đình thì sao?
– Không làm đình thì vay tạm đình này rồi sẽ đền sau.
Cho đòi hỏi của ông là vô lý nên chúng không chịu xử. Cuối cùng chúng lấy thế đông đến đuổi ông đi. Ông đợi cho họ tập hợp đông đủ, rồi mới thủng thỉnh nói:
– Bây giờ tôi sẽ cắm cái gậy này xuống trước sân đình. Nếu làng ta nhổ được gậy lên thì tôi xin đi ngay.
– Nếu không nhổ được thì sao?
– Thì mất đình.
Họ bảo “được”. Hai bên làm giấy ký kết.
Rồi đó, ông Dọng ung dung bước ra sân cầm cây gậy trúc của mình cắm phập xuống sân đình, và nói: – “Nhổ đi! Cho các người nhổ đi!”.
Vừa thấy thế, một tên hào cường trẻ tuổi xắp tay áo lên hùng hổ:
– Cần gì phải nhiều người mất công. Xin mời các quan viên hãy ngồi nghỉ, chỉ một mình tôi nhổ cũng đủ. Này này, lão già hãy trông đây, rồi có đường có nẻo cút ngay!
Và hắn chạy tới, dùng một bàn tay nắm lấy cây gậy để nhổ, nhưng không được. Sau đó, hắn lôi bằng cả hai tay, nhưng cũng không nổi. Sau, hắn ôm cả người vào rán sức lắc mà cũng không chuyển. Mồ hôi nhể nhại, hắn gọi những người xung quanh vào giúp sức. Ông Dọng nói:
– Ta thách tất cả bọn bất nhân chúng mày!
Mọi người liền xúm xít lại quanh tên hào cường, một người, hai người tới hàng chục người; nhưng lạ thay dù có đến hàng chục bàn tay, chiếc gậy vẫn không nhúc nhích. Bọn lý hào mệt nhoài. Chúng đánh mõ cho trai làng đổ ra buộc thừng mà kéo, song cũng chẳng ăn thua. Cuối cùng, chúng bàn buộc thừng vào cổ trâu, ra roi cho trâu kéo, tuy vậy chúng chỉ làm một công việc vô ích: mọi dây thừng đều đứt, còn gậy của ông vẫn vững như trời trồng.
Ông Dọng phá lên cười:
– Thế là thua cuộc rồi nhé!
Rồi ngoảnh mặt về phía dân, ông nói:
– Xin đồng dân nhớ cho, nếu làng ta có mất đình, chẳng phải tại tôi. Đó là do bọn tên Giáp tên Ất nó sinh sự sự sinh. Bắt chúng nó làm lại đình khác để đền!
Nửa đêm hôm ấy, trời bỗng nổi phong ba, sấm chớp đùng đùng, gió rít từng cơn rất dữ. Giữa lúc ấy người ta nghe xen vào những tiếng như tiếng kèn trống cùng những tiếng truyền lệnh của ông Dọng: – “Nâng lên!… Hạ xuống…Xích về bên trái…”. Đình làng Vạn-phước thốt nhiên bay bổng lên không trung cùng với cả những hòn đá tảng kê chân cột; đình vượt qua các lũy tre rồi tiến đến bờ sông lối sang làng Đa-hòa.
Ông Dọng đã đợi ở đấy từ lâu. Ông ngồi lên chiếc nón tu lờ bơi sang sông theo đình để điều khiển. Đình vượt qua sông là là mặt nước. Sau đó đình bay bổng về Đa-hòa rồi hạ xuống một cách êm thấm trên cái nền mới đắp. Lại có những tiếng hô của ông Dọng và tiếng ồn ào dội lên ở đây, được một chốc thì vắng lặng như tờ. Soát lại mọi chỗ, ông Dọng chỉ thấy có một viên đá tảng bị rơi lúc vượt sông, còn mọi thứ đều không hề suy suyển. Cuộc chuyển đình hoàn thành một cách chu đáo.
Sáng hôm sau, dân làng Vạn-phước nhìn đến đình thì thấy chỉ còn một cái nền trơ trọi. Họ đến nhà của mấy tên phú thương đòi đình.
Mấy tên này lo lắng, bèn họp bọn hào lý bắt đệ đơn lên quan tố cáo ông Dọng ăn trộm đình. Quan huyện đòi ông Dọng lên hỏi:
– Sao mày dùng phép ma thuật quỷ ăn trộm đình của người?
Ông Dọng làm bộ ngơ ngác. Quan lại nói:
– Làng Vạn-phước tố cáo mày ăn trộm đình về cho làng Đa-hòa. Có thế nào cứ thực tường khai để khỏi phải tra khảo.
– Bẩm quan, ông Dọng nói, chuyện bên nguyên đưa ra “thậm ư vô lý”. Vậy xin phép hỏi, đình mất từ bao lâu?
– Mới hôm kia chứ đâu?
Ông Dọng cười ha hả:
– Quan lớn nhân danh “dân chi phụ mẫu” phụ họa với bọn không đặt làm có, mà cũng nghe được.
Quan huyện đập bàn quát lên:
– Lính đâu, hãy đóng gông tên này lại cho ta.
Ông Dọng thong thả đáp:
– Xin quan lớn bớt cơn thịnh nộ cho kẻ hạ dân hỏi bên nguyên: Nền đình làng Vạn-phước có dấu tích gì để biết đình mất đã bao lâu?
Bọn lý hào Vạn-phước nói:
– Cải đã lên lá.
Ông Dọng cười:
– Bẩm quan, một bên mất đình chỉ nói cải vừa trổ lá, còn đình làng tôi thì bìm bìm đã mọc lên tận nóc. Xin mời quan về khám hư thực.
Quan về khám đình làng Đa-hòa thì quả thấy xung quanh đình, bờ giậu đã mọc xanh kín, ở sân đình cây cối um tùm: đặc biệt là dây bìm bìm đã leo lên tới nóc. Thấy vậy, quan đành xử cho ông thắng cuộc.
Bọn hào lý làng Vạn-phước chịu thua kiện, cắm cổ ra về. Sau đó, do dân làng buộc tội, mấy tên phú thương đã đánh ông Dọng ngày xưa tức là bọn tên Giáp tên Ất phải ngửa cổ đền cho làng Vạn-phước một cái đình khác.
Người ta nói đình làng Đa-hòa cho đến nay vẫn còn, một cột cái của nó vẫn để lơ lửng vì thiếu mất một hòn đá tảng lúc vượt sông.
Ý nghĩa truyện Sự tích đình làng Đa Hòa
Ông thầy phù thủy đứng về phía người nghèo
Ông Dọng có phép lạ nhưng không dùng để làm giàu. Ông mượn chính nỗi sợ thần thánh của bọn trọc phú để bắt chúng bỏ tiền “dựng đình”, rồi đem số tiền ấy chia cho dân đói. Truyện lấy cái khôn của người bình dân để lật ngược thế mạnh của kẻ có của: kẻ giàu vì tham phúc mà mất tiền, người nghèo nhờ đó qua được năm hạn.
Ai sinh sự thì sự sinh
Câu nói lặp đi lặp lại của ông Dọng là chìa khóa của truyện. Bọn phú thương Vạn Phước đánh một người già vô cớ, và chính làng của chúng phải mất đình. Cách chơi chữ “đính nèo” nói lái thành “néo đình”, cây gậy trúc hàng chục người kéo không nhổ nổi, ngôi đình bay qua sông giữa đêm giông: tất cả làm truyện vừa kỳ ảo vừa hài hước.
Thắng kiện nhờ bờ giậu và dây bìm bìm
Đến cửa quan, ông Dọng không cãi bằng lời mà bằng dấu vết: nền đình Vạn Phước cải mới lên lá, còn đình Đa Hòa đã có bìm bìm leo tận nóc. Chi tiết này cho thấy ông đã tính trước từ lúc sai trồng cây quanh nền đình. Lối xử kiện nhờ quan sát này gần với các truyện Nguyễn Khoa Đăng và Chàng Ngốc được kiện.
Nguồn gốc truyện Sự tích đình làng Đa Hòa
Truyện thuộc nhóm truyện giải thích nguồn gốc một công trình làng xã, kết bằng một dấu tích “còn thấy được”: chiếc cột cái của đình để lơ lửng vì thiếu đá tảng rơi khi vượt sông. Bản kể trên trang dùng lối viết địa danh có gạch nối (Đa-hòa, Vạn-phước) của các tuyển tập in giữa thế kỷ XX; chưa rõ người kể. Đình làng là nơi thờ Thành hoàng và hội họp của làng Việt, xem thêm truyện Sự tích chùa Một Cột về một công trình nổi tiếng khác.
Câu hỏi thường gặp
Ông Dọng là ai?
Theo truyện, ông Dọng là thầy phù thủy cao tay, làm hương trưởng làng Đa Hòa, giàu lòng thương người.
Vì sao đình làng Đa Hòa có một cột để lơ lửng?
Truyện kể khi ông Dọng chuyển đình bay qua sông, một viên đá tảng kê chân cột rơi xuống nước nên cột cái ấy không có chỗ đặt.