Sự tích cúng gà đêm giao thừa là một trong những truyền thuyết đặc sắc của văn hóa Việt Nam. Câu chuyện này không chỉ phản ánh phong tục tập quán mà còn chứa đựng nhiều ý nghĩa sâu sắc. Hãy cùng khám phá nguồn gốc và ý nghĩa của phong tục này.
Sở dĩ gà được chọn làm vật cúng tế linh thiêng trong đêm giao thừa bởi theo thần thoại của một số dân tộc Việt Nam, khi Ngọc Hoàng mới sáng tạo ra mặt đất, thấy lạnh lẽo, ẩm thấp. Người bèn sai mười mặt trời suốt ngày đêm chiếu sáng để sấy khô mặt đất. Nhưng đất đã khô trắng, nứt nẻ rồi mà Ngọc Hoàng quên không thu các mặt trời lại khiến con người và cây cỏ khốn đốn vì nắng hạn.
Có một chàng dũng sĩ giương cung tên bắn liên tiếp rụng 9 mặt trời. Mặt trời cuối cùng sợ hãi quá bay tít lên cao và trốn biệt không ló ra nữa. Mặt đất lại lạnh lẽo tối tăm. Con người và loài vật rủ nhau đi gọi mặt trời. Chẳng con nào gọi được, cuối cùng chỉ có con gà trống khoẻ mạnh cất tiếng gáy vang lừng khiến mặt trời tò mò ngó xuống rồi quên cả sợ hãi hạ thấp dần độ cao, khiến mặt đất lại sáng bừng lên.
Đêm giao thừa (trừ tịch) là đêm trời đất tối tăm nhất, người ta bảo đó là lúc mặt trời ẩn mình sâu nhất. Nhà nhà bảo nhau đều cúng một con gà trống với hi vọng con gà sẽ đánh thức mặt trời chiếu sáng cho đủ đầy ánh nắng cả năm. Gà cúng trong đêm giao thừa phải là gà trống hoa, trống mới le te gáy với ý nghĩa khoẻ mạnh, tinh khiết. Đó chính là ước mong “mưa thuận gió hoà” của cư dân nông nghiệp. Con gà thành một mã văn hoá đi liền với tín ngưỡng tôn sùng mặt trời của nghề nông lúa nước. Lâu dần, cúng gà trống hoa thành phong tục của mọi gia đình Việt Nam vào lúc giao thừa.
Tuy nhiên, đến thời hiện đại nhiều gia đình Việt Nam đã không làm nông nghiệp, câu chuyện gà gọi mặt trời không còn được nhiều người biết đến, mã văn hoá ấy bị mờ dần khiến nhiều người không hiểu. Thay vì cúng gà, người ta cúng bằng một khổ thịt vai hay một cái chân giò, những thứ đó chỉ có ý nghĩa vật cúng mà không mang ý nghĩa văn hoá. Thậm chí, người ta còn dùng tư duy tư biện hiện đại để suy diễn rằng năm Tỵ thì không cúng gà vì rắn vồ gà, năm Dậu cũng không cúng gà vì đã là năm gà thì không cúng gà nữa. Đó là những lí giải tư biện khá thô thiển so với nghi lễ xưa.
Cúng gà đêm giao thừa là một nét đẹp trong văn hoá Việt Nam, thế hệ mai sau cần gìn giữ truyền thống có từ lâu đời này, không nên vì ảnh hưởng của thời cuộc làm mai một đi một nét đẹp trong phong tục dân tộc.
Ý nghĩa sự tích cúng gà đêm giao thừa
Con gà gọi được mặt trời
Trong câu chuyện, cả người lẫn muôn loài đều đi gọi mặt trời mà không ai gọi được, chỉ tiếng gáy của con gà trống khiến mặt trời tò mò ngó xuống. Sức mạnh của con gà không nằm ở móng vuốt mà ở giọng gáy, thứ mỗi sáng vẫn báo trời sáng. Người xưa nhìn một hiện tượng quen thuộc rồi kể lại thành chuyện, để lời giải thích dễ nhớ và có hồn.
Vì sao phải là gà trống mới gáy?
Truyện dặn gà cúng là gà trống hoa, mới tập gáy, tức con gà khỏe, trong sạch và có tiếng gáy tốt nhất. Đêm giao thừa được coi là đêm tối nhất trong năm, nên lễ vật phải là con vật đánh thức được mặt trời. Mỗi chi tiết của nghi lễ đều có lý do trong câu chuyện.
Đọc lại một phong tục
Phần cuối bài nhắc rằng ngày nay nhiều nhà không còn làm nông, nên ý nghĩa của con gà cúng dần bị quên. Biết câu chuyện, đĩa gà luộc trên mâm cỗ giao thừa không còn chỉ là món ăn ngon mà là lời cầu một năm đủ nắng, mùa màng thuận lợi của cư dân trồng lúa nước.
Nguồn gốc sự tích cúng gà đêm giao thừa
Mô-típ trời có nhiều mặt trời, một người anh hùng bắn rụng bớt chỉ để lại một, gặp trong truyện Hậu Nghệ của Trung Hoa và trong thần thoại của nhiều dân tộc khác ở châu Á; bài trên trang cũng nói câu chuyện thuộc thần thoại một số dân tộc ở Việt Nam. Phần sau của bài là lời bàn về phong tục của người viết, không thuộc truyện kể dân gian. Đọc thêm Phong tục cúng giao thừa ngoài trời và chuyện Hậu Nghệ trong Sự tích chị Hằng Nga.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đêm giao thừa cúng gà trống?
Theo sự tích, gà trống là con vật duy nhất gọi được mặt trời trở lại, nên người ta cúng gà để mong mặt trời chiếu sáng đủ đầy cả năm.
Còn những sự tích nào về ngày Tết?
Bạn có thể đọc Sự tích cây nêu ngày Tết, Sự tích Táo Quân và Sự tích bánh chưng bánh dày.