Soạn bài Mẹ (Đỗ Trung Lai) – Ngữ văn 7 Cánh diều (trang 44–46)

Trả lời:

• Vần: chủ yếu là vần chân, gieo cách ở cuối dòng thứ hai và thứ tư của khổ: thẳng – trắng, thấp – đất, mẹ – lệ, già – xa. Cách gieo vần này làm các khổ thơ liền mạch, dễ thuộc.
• Nhịp: phần lớn là nhịp 2/2 đều đặn; một số dòng ngắt 1/3 bằng dấu gạch ngang (dòng 3, dòng 4) để tách riêng hình ảnh cau và mẹ, tạo khoảng lặng cho người đọc ngẫm nghĩ.

Trả lời: Các từ ngữ đi thành từng cặp trái nghĩa, đối nhau: lưng mẹ còng – cây cau thẳng; ngọn cau xanh – mái đầu mẹ bạc; cau cao dần – mẹ thấp dần; cau gần giời – mẹ gần đất. Cây cau càng tươi tốt, vươn lên bao nhiêu thì người mẹ càng hao gầy, lụi dần bấy nhiêu. Sự đối lập ấy làm nổi bật dấu vết thời gian trên dáng mẹ, và cụm “gần đất” còn gợi nỗi lo mẹ không còn ở bên con lâu nữa.

Trả lời: “Nâng” là đỡ nhẹ, đưa lên một cách trân trọng – người con cầm miếng cau khô như cầm một vật quý, thấy trong đó hình bóng mẹ gầy. “Cầm” ở dòng 16 lại được hiểu là kìm giữ, ngăn lại: người con không kìm được nước mắt. Hai từ đặt sát nhau cho thấy cảm xúc đi từ nâng niu, thương yêu đến xót xa trào dâng thành giọt lệ.

Trả lời: Dòng 18 có hình thức câu hỏi (hỏi trời), nhưng người con không thật sự chờ lời giải đáp. Đó là câu hỏi tu từ, nhằm giãi bày cảm xúc: nỗi xót xa, bất lực trước việc mẹ già đi theo năm tháng.

Trả lời:

• Số tiếng: mỗi dòng 4 tiếng; bài gồm 5 khổ, mỗi khổ 4 dòng.
• Nhịp: chủ yếu 2/2, xen một số dòng 1/3; nhịp ngắn, đều, phù hợp giọng tâm tình, nghẹn ngào.
• Vần: chủ yếu vần chân, gieo cách giữa dòng 2 và dòng 4 của mỗi khổ.

Trả lời:

• Bài thơ là lời của người con, khi đã trưởng thành, nhìn mẹ già bên hàng cau. Lời thơ bộc lộ tình thương, sự trân trọng, biết ơn mẹ, đồng thời là nỗi xót xa, lo âu khi thấy mẹ ngày một già yếu mà mình không làm gì để níu thời gian lại được.
• Cảm nhận: bài thơ ngắn, lời lẽ mộc mạc mà gây xúc động sâu sắc. Đọc xong, em thấy thương mẹ hơn và hiểu rằng cần quan tâm, chăm sóc cha mẹ ngay từ hôm nay, khi mẹ còn ở bên.

Trả lời:

• Đối lập (tương phản): cau và mẹ đặt cạnh nhau ở hai khổ đầu – cây thì vươn lên, người thì lụi xuống – làm nổi bật sự tàn phai của mẹ theo năm tháng.
• So sánh: miếng cau khô được ví với dáng mẹ khô gầy – hình ảnh cụ thể, gần gũi mà xót xa, gợi bao vất vả mẹ đã trải qua.
• Câu hỏi tu từ: câu hỏi gửi lên trời bộc lộ trực tiếp nỗi đau, sự bất lực của người con.
• Tác dụng chung: hình tượng người mẹ hiện lên rõ nét, cảm động; tình cảm của người con được bày tỏ kín đáo mà thấm thía, lời thơ giàu sức gợi.

Trả lời:

• Khổ 4: từ một miếng cau khô, người con liên tưởng đến dáng mẹ khô gầy. Hai động từ “nâng” và “cầm” (không cầm được lệ) cho thấy sự nâng niu, trân trọng và nỗi thương mẹ dâng lên thành nước mắt.
• Khổ 5: người con ngẩng lên hỏi trời vì sao mẹ già – câu hỏi không có lời đáp. Hình ảnh mây trôi về phương xa gợi sự trôi chảy vô tình của thời gian, đồng thời gợi nỗi lo một ngày mẹ sẽ đi xa. Kết thúc bỏ lửng để lại nỗi buồn lặng lẽ, day dứt.

Trả lời (gợi ý): Em ấn tượng nhất với hình ảnh mẹ gắn với miếng cau khô. Một vật nhỏ bé, quen thuộc trong miếng trầu của các bà, các mẹ lại gợi đúng dáng mẹ gầy guộc sau bao năm tảo tần. Chi tiết mẹ ngày trước bổ cau làm tư, giờ bổ làm tám vẫn còn ngại to cũng cho thấy mẹ đã yếu đến mức nào. Hình ảnh giản dị mà khiến người đọc nghẹn lòng, vì ai cũng có thể thấy mẹ mình trong đó.

Trả lời (gợi ý): Em có thể chọn ông bà hoặc bố mẹ. Ví dụ: bà nội ngày trước còn đi chợ, nấu cơm cho cả nhà, giờ bước đi chậm, phải chống gậy, mắt kém dần; tóc bố có thêm nhiều sợi bạc, vầng trán thêm nếp nhăn sau những ngày làm việc vất vả. Nhìn thấy những đổi thay đó, em vừa thương, vừa lo, vừa thấy mình cần lớn nhanh hơn: biết giúp việc nhà, học tập chăm chỉ, dành thời gian trò chuyện và chăm sóc người thân nhiều hơn.