Rét nàng Bân là đợt rét quay lại vào khoảng tháng Ba âm lịch ở miền Bắc, khi trời đã ấm lên được một thời gian. Đợt lạnh này thường ngắn, vài ngày là tan, hay kèm mưa phùn. Cái tên lấy từ truyện dân gian về nàng Bân, con gái Ngọc Hoàng, may áo cho chồng mãi đến hết mùa đông mới xong. Hỏi rét nàng Bân là tháng mấy thì đáp: tháng Ba âm, rơi vào chừng tháng Tư dương lịch.
| Nghĩa | Đợt rét muộn trở lại vào tháng Ba âm lịch ở miền Bắc, sau những ngày đã ấm |
| Loại từ | Cụm danh từ, tên gọi dân gian của một kiểu thời tiết |
| Gốc tên gọi | Truyện nàng Bân may áo rét cho chồng |
| Thời gian | Tháng Ba âm lịch (khoảng tháng Tư dương lịch), kéo dài vài ngày |
| Đi kèm | Trời âm u, gió lạnh, mưa phùn nhẹ |
Rét nàng Bân rơi vào lúc nào?
Người miền Bắc nhận ra nó rất dễ. Đang những hôm nắng hửng, có ngày oi như đầu hè, người ta đã cất chăn bông, thay áo cộc. Rồi một sáng thức dậy, trời xám lại, gió thổi lành lạnh, mưa bụi lất phất. Cả nhà lại lục tủ tìm áo khoác. Đó là rét nàng Bân.
Mục từ này trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học được giảng ngắn gọn: rét trở lại vào khoảng tháng ba âm lịch ở miền Bắc, sau khi trời đã chuyển ấm một thời gian. Chữ quan trọng nhất là trở lại. Rét tháng Chạp, tháng Giêng là rét của mùa đông thật sự; còn rét nàng Bân là cái rét đã đi rồi mà còn ngoái lại.
Về mặt khí tượng, đây là các khối khí lạnh đến trễ, từ phương Bắc tràn xuống lúc giao mùa xuân sang hè. Khối lạnh cuối mùa đã yếu, nên nhiệt độ chỉ hạ một quãng rồi ấm lên lại sau dăm ba hôm. Có năm thấy rõ, có năm gần như không ai để ý. Miền Nam không có mùa đông lạnh nên cũng không có cách gọi này trong lời ăn tiếng nói thường ngày.
Nàng Bân và chiếc áo may không kịp mùa
Truyện kể có nhiều dị bản, nhưng khung chung khá giống nhau. Nàng Bân là con gái Ngọc Hoàng, hiền lành mà vụng về, làm gì cũng chậm. Lấy chồng rồi, thấy trời trở rét, nàng bắt tay vào may một chiếc áo ấm cho chồng. Kim chỉ cứ lúng túng: tìm được cái này thì mất cái kia, khâu rồi lại tháo. Đến lúc áo xong thì mùa đông đã hết, nắng xuân đã ấm.
Thấy con buồn, Ngọc Hoàng thương tình cho trời rét lại mấy hôm để chồng nàng được mặc chiếc áo vợ may. Từ đó, năm nào sang tháng Ba cũng có vài ngày lạnh ngược như thế, và người ta gọi là rét nàng Bân. Có bản kể nàng may áo trước ngày cưới, có bản kể nàng ngồi khóc vì áo xong muộn; chi tiết ông vua trời chiều con thì bản nào cũng giữ.
Câu chuyện dễ thương ở chỗ nó giải thích một hiện tượng thời tiết bằng tình cảm gia đình. Một cô vợ vụng nhưng thương chồng, một người cha sẵn lòng xoay cả đất trời cho con vui. Người nông dân xưa không có bản đồ khí áp, họ có chuyện kể, và chuyện kể ấy dễ nhớ hơn mọi con số.
Rét đài, rét lộc và những tên gọi dễ lẫn
Rét nàng Bân thường được nhắc cùng câu tục ngữ Tháng Giêng rét đài, tháng Hai rét lộc, tháng Ba rét nàng Bân. Mỗi tháng đầu năm âm lịch có một kiểu rét riêng, và cái tên nào cũng dính với cây cỏ hoặc một câu chuyện.
| Tên gọi | Thời điểm | Cách hiểu quen thuộc |
|---|---|---|
| Rét đài | Tháng Giêng âm lịch | Rét còn đậm, hoa rụng cánh chỉ còn trơ đài |
| Rét lộc | Tháng Hai âm lịch | Lạnh ẩm, mưa phùn, đúng lúc cây đâm chồi nảy lộc |
| Rét nàng Bân | Tháng Ba âm lịch | Rét muộn quay lại sau những ngày ấm, chỉ vài hôm |
| Rét ngọt | Quanh Tết, tháng Giêng | Cái lạnh se, dễ chịu, gắn với mùa xuân xứ Bắc |
| Rét đậm, rét hại | Giữa mùa đông | Thuật ngữ dự báo thời tiết cho những đợt lạnh sâu, kéo dài |
Gần nghĩa với rét nàng Bân có rét muộn, rét cuối mùa, rét tháng Ba; đó là cách nói trung tính, không kèm câu chuyện nào. Ngược lại với nó là những ngày nồm ấm, nắng sớm cuối xuân. Còn cái rét ngọt tháng Giêng thì Vũ Bằng đã tả rất kĩ trong tùy bút học ở lớp 7, đọc ở bài tác giả Vũ Bằng và nỗi nhớ rét ngọt Hà Nội.
Tiếng Anh không có một từ gói được cả câu chuyện. Dịch sát nghĩa thời tiết thì có thể nói a late cold spell (đợt rét muộn); muốn giữ màu văn hóa thì phải để nguyên tên nàng Bân và kể thêm vài dòng.
Câu tục ngữ đi vào sách Ngữ văn 7
Học sinh lớp 7 học bộ Chân trời sáng tạo gặp truyện nàng Bân trong văn bản nghị luận Tục ngữ và sáng tác văn chương (tập hai). Văn bản lấy câu “tháng Ba rét nàng Bân” làm ví dụ cho việc một câu tục ngữ có thể nảy ra từ một truyện kể, rồi truyện kể lại giúp người ta nhớ câu tục ngữ. Tóm tắt và bố cục văn bản có ở bài văn bản Tục ngữ và sáng tác văn chương lớp 7.
Ngoài trang sách, cụm từ này sống rất khỏe trong lời nói. Vài câu thường nghe:
- Mẹ nhắn con đi học: “Hôm nay rét nàng Bân đấy, mang thêm cái áo khoác.”
- Một dòng trạng thái đầu tháng Tư: “Vừa cất áo phao xong thì rét nàng Bân về.”
- Người bán hàng ngoài chợ: “Mấy hôm rét nàng Bân, rau cải lên ngồng chậm hẳn.”
Tháng Ba âm lịch cũng là mùa Thanh minh, trời thường trong và sáng. Thế nên khi gặp mấy hôm u ám, lạnh tê tay giữa tiết Thanh minh tháng ba trời trong, người lớn tuổi chép miệng: chắc nàng Bân lại vừa may xong áo.
Mấy điều quanh cái lạnh tháng Ba
Rét nàng Bân là tháng mấy?
Vào tháng Ba âm, tức quãng cuối tháng Ba đến tháng Tư dương lịch, xê dịch theo từng năm. Đợt rét không có ngày cố định, có năm đến sớm, có năm muộn.
Nàng Bân là ai?
Là nhân vật trong truyện dân gian Việt Nam, con gái Ngọc Hoàng. Nàng vụng kim chỉ, may áo rét cho chồng đến hết đông mới xong, nên vua cha cho trời lạnh lại ít hôm.
Rét nàng Bân kéo dài bao lâu?
Thường chỉ vài ngày, có năm dài hơn một chút. Đây là đợt lạnh nhẹ so với giữa mùa đông, nhưng vì đến sau những ngày ấm nên người ta thấy rõ.
Miền Nam có rét nàng Bân không?
Không. Cách gọi này gắn với khí hậu miền Bắc, nơi có mùa đông lạnh do gió mùa Đông Bắc. Người miền Nam biết chữ này chủ yếu qua sách vở và tin thời tiết.