Ngựa ô là con ngựa có bộ lông màu đen tuyền. Từ nghĩa đen ấy, báo thể thao mượn thêm một nghĩa bóng: ngựa ô là đội bóng, vận động viên hay thí sinh ít được để ý trước giải nhưng bất ngờ tiến xa, có khi lên ngôi. Ai tìm “ngựa ô nghĩa là gì” sau một trận cầu nhiều bất ngờ thì gần như chắc chắn đang gặp nghĩa thứ hai.
| Nghĩa đen | Ngựa lông đen; danh từ chỉ một loại ngựa theo màu lông |
| Nghĩa bóng | Người hoặc đội ít tiếng tăm, khó đoán, nhưng gây bất ngờ lớn |
| Gốc chữ “ô” | Hán Việt 烏: con quạ, rồi chỉ sắc đen |
| Tiếng Anh | dark horse |
Vì sao ngựa đen lại gọi là ngựa ô?
Bí mật nằm ở con quạ. Chữ ô (烏) trong Hán Việt vốn là tên con quạ, loài chim đen từ mỏ đến chân. Từ con chim, chữ này chuyển sang chỉ luôn màu của nó. Từ điển Thiều Chửu ghi rõ: ngựa đen gọi là ngựa ô, gà đen gọi là gà ô. Cùng một chữ ấy còn nằm trong tên cây cầu Ô Thước của chuyện Ngưu Lang Chức Nữ, nơi “ô” là quạ và “thước” là chim khách.
Người Việt giữ chữ “ô” như một từ chỉ màu riêng cho vài con vật nuôi. Không ai nói “con mèo ô” hay “chiếc áo ô”, nhưng “ngựa ô”, “gà ô” thì nghe rất tự nhiên. Đó là kiểu từ chỉ màu đi theo loài, chỉ sống trong vài cụm cố định.
Con ngựa trong chuồng và ẩn số trên sân đấu
Theo nghĩa gốc, ngựa ô chỉ đơn giản là một con ngựa lông đen, không hàm ý tốt xấu. Từ điển tiếng Việt định nghĩa đúng như vậy và lấy ví dụ từ một câu ca dao về chàng trai thắng kiệu đưa người yêu về nhà.
Nghĩa bóng thì đến muộn hơn, và đến từ tiếng Anh. Dân đua ngựa ở Anh thế kỷ XIX gọi dark horse là con ngựa người ta biết quá ít để đặt kỳ vọng. Tiểu thuyết The Young Duke (1831) của Benjamin Disraeli thường được dẫn là nơi cụm từ xuất hiện sớm, trong cảnh một con ngựa chẳng ai nghĩ tới lại về nhất. Sau đó cụm từ lan sang chính trường, rồi sang thể thao, và báo chí Việt Nam dịch sát thành “ngựa ô”.
Chữ này xuất hiện dày nhất vào mỗi mùa giải lớn. Trước vòng knock-out một kỳ Euro, có tờ báo còn chia hẳn hai nhánh đấu thành nhánh “ngựa chiến” toàn đội mạnh và nhánh “ngựa ô” toàn đội ít tên tuổi. Vài câu dùng quen:
- Sau ba trận toàn thắng, đội tuyển ấy được gọi là ngựa ô của bảng đấu.
- Cô thí sinh vào chung kết nhờ phần thi tự do, đúng chất một con ngựa ô của mùa này.
- Bạn lớp trưởng ít nói hóa ra là ngựa ô của kỳ thi học sinh giỏi.
Đặt ngựa ô cạnh ẩn số, hiện tượng và ông lớn
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ngựa ô | Trước giải ít ai biết rõ, sau giải khiến nhiều người bất ngờ | Ngựa ô của World Cup |
| Ẩn số | Chưa biết sức mạnh thật, nhấn vào chỗ khó đoán, chưa có kết quả | Đội khách vẫn là một ẩn số |
| Hiện tượng | Gây tiếng vang lớn, thường nói về người đã nổi hẳn lên | Hiện tượng mạng, hiện tượng của giải |
| Ông lớn, ứng viên số một | Được đánh giá cao từ trước, ai cũng chờ họ thắng (trái nghĩa) | Các ông lớn châu Âu |
Hay bị lẫn nhất là ngựa ô với “kẻ yếu thế”. Đội yếu thế là đội ai cũng biết là yếu hơn. Còn ngựa ô là đội người ta biết quá ít, nên không ai dám chắc nó yếu hay mạnh. Vì vậy, một đội vừa thắng sốc ngay trận mở màn vẫn chưa hẳn là ngựa ô; phải đi tiếp được một đoạn đường dài thì danh hiệu ấy mới thật sự dính vào họ.
Nghĩa đen và nghĩa bóng cũng tách bạch: không ai gọi ngựa ô là “ngựa đen” khi nói về bóng đá. Riêng chữ ngựa còn đi vào nhiều thành ngữ khác, chẳng hạn thành ngữ ngựa non háu đá, dùng cho người trẻ hăng mà thiếu kinh nghiệm, nghĩa khác hẳn.
Ngựa ô trong điệu lí giao duyên
Trước khi lên mặt báo thể thao, con ngựa ô đã đi vào dân ca. Lí ngựa ô là điệu hát giao duyên quen thuộc, kể chàng trai thắng yên cương, sửa soạn kiệu để rước người thương. Lời hát vui, nhịp rộn ràng như tiếng vó, và câu chuyện trong đó gắn với chuyện cưới hỏi, đưa dâu.
Mỗi vùng hát câu lí ấy một kiểu riêng. Bài thơ Lí ngựa ô ở hai vùng đất của Phạm Ngọc Cảnh, học trong Ngữ văn 10 bộ Chân trời sáng tạo, đặt hai cách hát cạnh nhau để nói về tình yêu và quê hương; xem phần trả lời câu hỏi ở bài soạn Lí ngựa ô ở hai vùng đất. Muốn hiểu thêm vì sao tiếng vó lại gợi cảm xúc đến vậy trong thơ, có thể đọc phần giải nghĩa chữ vó trong vó câu, vó ngựa.
Một lưu ý nhỏ khi viết: trong bài làm văn, nếu dùng nghĩa bóng thì nên đặt “ngựa ô” trong ngoặc kép ở lần đầu, kiểu đội bóng “ngựa ô” của giải, để người chấm không hiểu nhầm là bạn đang tả một con vật.
Ngựa ô trên sân cỏ, trong lớp học và ngoài đời
Đội bóng ngựa ô là gì?
Là đội trước giải không nằm trong nhóm được dự đoán sẽ tiến sâu, nhưng thi đấu vượt kỳ vọng, loại được đội mạnh và đi xa. Cách gọi này dùng nhiều nhất ở các giải bóng đá lớn, nhưng cũng áp dụng cho bóng chuyền, thể thao điện tử hay các cuộc thi tài năng.
Ngựa ô tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là dark horse. Khi nói về đội yếu hơn hẳn mà vẫn thắng, tiếng Anh hay dùng underdog; từ này gần với “kẻ yếu thế” hơn là “ngựa ô”.
Gọi ai đó là ngựa ô là khen hay chê?
Phần lớn là khen. Câu ấy công nhận người được nhắc tới giỏi hơn mọi người tưởng. Chỉ nên tránh nói thẳng với người có tiếng từ trước, vì họ có thể hiểu là trước đó mình bị coi thường.
Ngựa ô và ngựa đen có khác nhau không?
Về con vật thì giống nhau: đều là ngựa lông đen, “ô” chỉ là cách nói Hán Việt. Nhưng nghĩa bóng “đội gây bất ngờ” chỉ gắn với hai chữ “ngựa ô”; nói “đội ngựa đen của giải” thì nghe rất lạ tai.