Khỉ và châu chấu là hai nhân vật quen thuộc trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam. Những câu chuyện này không chỉ mang tính giải trí mà còn chứa đựng bài học sâu sắc. Hãy cùng khám phá những điều thú vị từ những truyền thuyết này.
Từ ngày mới có mặt đất và muôn loài, các loài vật cùng nói một thứ tiếng như loài người. Chúng sinh sống với nhau rất hòa thuận, không loài nào bắt nạt, chèn ép loài nào. Duy có khỉ là hay ngỗ ngược, chúng cậy mình vừa chạy được ở dưới mặt đất vừa nhảy được ở trên ngọn cây nên hay bắt nạt các loài nhỏ hơn.
Lần ấy khỉ đến một nơi nọ thấy một đàn châu chấu đang bay đi nhảy lại trên bãi cỏ xanh rờn. Nhìn đàn châu chấu bay nhảy vui vẻ, khỉ nổi lòng ghen và bỗng nảy ra một ý tinh nghịch.
Một hôm chẳng biết từ nẻo rừng nào, đàn khỉ kéo nhau đến bãi cỏ. Chúng lăn qua lăn lại quần nát bãi cỏ rồi phóng uế bừa bãi ra đấy. Lũ châu chấu non đang tập bay, chưa cứng cánh bị khỉ đè chết vô kể.
Khoàng Tý châu chấu bèn đến gặp Khoàng Tý khỉ để kiện. Khoàng Tý khỉ không những không thèm nghe mà còn dọa dẫm:
– Bọn mày chưa bằng cái lông bọn tao mà dám láo xược à? Chúng mày muốn yên thân thì cút khỏi đây ngay. Rừng này là của tao, bãi cỏ này cũng là của chúng tao.
Khoàng Tý châu chấu nghe mà tức đến tận đuôi cánh, nhưng vẫn phân trần:
– Đầu các bác nhớ sai, miệng các bác nói không đúng rồi! Đây chính là đất đai của chúng tôi đấy! Từ lúc sinh ra chúng tôi đã ở đây. Bố mẹ cụ kỵ chúng tôi cũng ở đây, chết ở đây. Các bác ở trên rừng kia chứ!
Đàn khỉ trừng mắt quát:
– Lấy gì làm chứng mà bọn bay dám láo!
Khoàng Tý châu chấu chỉ vào một mô đất cao giữa bãi cỏ nói:
– Kia! Các bác xem, mô đất là mồ mả tổ tiên chúng tôi. Chúng tôi ở đây để giữ phần mộ thiêng đó.
Đàn khỉ re lên cười. Chúng hè nhau nhảy lên mô đất cào bới. Lòng Khoàng Tý châu chấu đau như lá han xát. Khoàng Tý châu chấu không chịu nổi, mắng lũ khỉ:
– Bớ khỉ! Chúng mày quá lắm! Đừng cậy to xác mà bắt nạt, hà hiếp chúng tao. Chúng tao bé người thật đấy nhưng không sợ chúng mày đâu! Muốn đánh nhau thì đánh!
Khỉ vẫn nhe răng cười khục khục:
– Dám thách đánh nhau với bọn tao à? Mỗi đứa chúng mày liệu có chịu được một cái phẩy tay của chúng tao không?
Khoàng Tý châu chấu cứng cỏi đáp lại:
– Trưa mai chúng tao sẽ gặp chúng mày ở chỗ này.
Đàn khỉ lại nhe răng cười rồi lăn mình ra bãi cỏ ngủ khì.
Khoàng Tý châu chấu trở về liền gọi ngay tất cả bầu đàn thê tử châu chấu lại để bàn việc đánh nhau với khỉ rửa nhục. Khi nghe Khoàng Tý của mình nói tới chuyện đi đánh nhau với khỉ, lúc đầu có nhiều con run sợ. Có con bàn lui:
– Khoàng Tý à! Ta lớn không bằng một ngón chân của khỉ, đánh chúng không nổi đâu. Ta chạy đi nơi khác nhường chúng đồng cỏ này thôi!
Nhưng tiếng nói đó chưa kịp dứt thì cả đàn đã nhao nhao phản đối:
– Không được! Đồng cỏ xanh tốt này là của tổ tiên ta, là của chúng ta, không thể để cho bọn khỉ muốn làm gì thì làm. Cái lý nó không thế. Đất đai của ai người ấy ở chứ. Ta đi mãi được à! Kẻ khác muốn cướp, ta phải đánh nhau thôi!
Một con châu chấu già bị lũ khỉ giẫm què một chân, cũng tham gia:
– Tuổi tôi đã gần hết nhưng thù này chưa trả thì chưa thể nhắm mắt được. Ta nhỏ người sức yếu phải biết cùng một bụng, họp cái sức lại cho lớn mới thắng được. Bụng già nghĩ kỹ rồi, chúng nó lớn xác nhưng ngu.
Khi chúng đến, chúng ta chia nhau bay đến đậu lên trán, lên đầu chúng nó. Khi chúng thượng cẳng chân hạ cẳng tay nhằm đánh ta, ta nhanh chân nhảy đi, thế là chúng nó sẽ tự đánh nhau đến vỡ đầu. Chúng ta sẽ thắng cuộc dễ dàng mà!
Đàn hò reo thích thú. Khoàng Tý châu chấu liền chọn những con khỏe nhất để đi đánh trước. Mọi việc đã sắp đặt xong, tất cả cùng một bụng nghĩ. Ngay đêm ấy, bác châu chấu già bay đến lũ khỉ:
– Này các loài khỉ ơi! Tôi đã già, sức lại yếu, Khoàng Tý châu chấu đã đuổi tôi đi, không cho tôi nhập đoàn. Tôi nghe nói các bác sắp khởi quân đánh nhau với lũ chúng nó. Tôi xin hiến kế để các bác giết hết chúng đi cho hả giận.
Các bác là người tốt bụng nên tôi xin mách điều này: cùng loài tôi biết, họ hàng nhà tôi có cánh, bay đến chỗ nào cũng được, nhưng đánh nhau lại rất sợ gậy gộc. Các bác muốn thắng nhanh mà lại không tốn sức thì cứ kiếm mỗi bác một đoạn gậy cứng.
Khi chúng nó đến, các bác cứ mang gậy ra khua, bay mỏi cánh, hễ chúng đậu đâu, cứ đập một nhát là nát tan như đập một giọt nước. Chỉ loáng mắt là chết hết mà!
Châu chấu già nói xong rồi chỉ vào cái chân què nói tiếp:
– Đây các bác coi, một chân tôi què vì bị đàn cáo dùng gậy quật đấy! May mà tôi chưa mỏi cánh còn bay thoát.
Đàn khỉ ngốc nghếch nghe châu chấu già nói vậy liền tin ngay. Sáng hôm sau từ lúc ông mặt trời chưa dậy, đàn khỉ đã chí chéo kéo đến bãi cỏ. Con nào cũng mang theo một đoạn gậy. Chờ mãi vẫn không thấy con châu chấu nào, Khoàng Tý khỉ sai quân đến gặp Khoàng Tý châu chấu.
Lần thứ nhất, Khoàng Tý châu chấu bảo:
– Chúng tao còn đang bận ngủ!
Lần thứ hai, Khoàng Tý châu chấu lại bảo:
– Chúng tao còn đang bận ăn! Muốn chết chúng mày sẽ được chết! Giục gì!
Châu chấu cứ nấn ná cho đến khi ông mặt trời đính giữa đỉnh đầu, khi cánh châu chấu đã cứng và cũng là lúc bụng khỉ đói meo. Bất chợt đàn châu chấu mới rào rào bay tới. Lũ khỉ bị đánh úp bất ngờ đâm hốt hoảng. Châu chấu thi nhau nhảy lên đầu lũ khỉ, vừa đá vừa phóng uế bừa.
Đàn khỉ tức khí cứ thấy châu chấu ở đâu là nhè đánh tới tấp. Lũ khỉ đánh lộn nhau, kêu chí chóe. Châu chấu càng bay lung tung, đậu lung tung như trêu tức lũ khỉ. Bọn khỉ càng phang lẫn nhau khỏe hơn. Chỉ loáng mắt, xác khỉ đã la liệt trên bãi cỏ, con nào cũng lòi mắt, nhe răng trắng nhởn!
Thế là hết đời bọn ác, cậy thế hà hiếp bắt nạt kẻ yếu. Từ đó đàn châu chấu lại ngày ngày tụ tập ở bãi cỏ vui chơi, nhảy nhót như xưa.
Ghi theo lời kể của Chị Khoàng Go Pờ, Bản Mù Cả, Xã Mù Cả, Mường Tè – Lai Châu
Ý nghĩa truyện Khỉ và châu chấu
Kẻ cậy to xác coi đất người là của mình
Bầy khỉ lăn lộn quần nát bãi cỏ, đè chết châu chấu non đang tập bay, cào bới cả mô đất mồ mả tổ tiên nhà châu chấu, rồi còn tuyên bố “rừng này là của tao”. Khi bị kiện, chúng chỉ nhe răng cười, thách lũ nhỏ chịu nổi một cái phẩy tay. Truyện vẽ rất rõ chân dung kẻ mạnh bắt nạt: không cần lý lẽ, chỉ cần to xác.
Nhỏ người phải biết cùng một bụng
Lúc đầu cũng có con châu chấu run sợ, muốn bỏ đi nơi khác nhường đồng cỏ. Cả đàn phản đối, vì đất ấy là nơi cha ông sinh sống và nằm xuống. Lời của con châu chấu già bị khỉ giẫm què chân là cốt lõi của truyện: nhỏ yếu thì phải góp sức lại cho lớn. Mưu của bác dựa vào đúng chỗ yếu của đối thủ: khỉ to xác nhưng cả tin và nóng nảy. Bác giả làm kẻ bị đuổi khỏi đàn, sang hiến kế cho khỉ mỗi con cầm một khúc gậy; châu chấu lại hoãn trận đến giữa trưa, khi cánh đã cứng còn bụng khỉ đã đói. Lúc châu chấu đậu lên đầu, khỉ vung gậy đập nhau mà chết.
Giữ đất của cha ông
Câu “Đất đai của ai người ấy ở” nói lên tinh thần của cả truyện. Đằng sau câu chuyện loài vật vui nhộn là ý thức giữ gìn quê hương, nơi có mồ mả tổ tiên, trước kẻ đến cướp đất.
Nguồn gốc truyện Khỉ và châu chấu
Cuối truyện có ghi “Ghi theo lời kể của chị Khoàng Go Pờ, bản Mù Cả, xã Mù Cả, Mường Tè – Lai Châu”, tức là truyện được sưu tầm ở vùng núi Tây Bắc, nơi đồng bào các dân tộc thiểu số sinh sống; bản trên không ghi tên người sưu tầm, chuyển ngữ. Trong truyện, “Khoàng Tý” được dùng làm danh xưng của con đầu đàn ở mỗi bên. Kẻ yếu dùng mưu khiến kẻ mạnh tự hại mình là mô típ quen thuộc của truyện loài vật; trên trang có thêm Vẹt và châu chấu, Cú mèo và châu chấu.
Đọc thêm truyện về loài khỉ: Sự tích con khỉ và về loài cào cào: Sự tích con cào cào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đàn khỉ to khỏe lại thua đàn châu chấu?
Vì khỉ tin lời châu chấu già, mỗi con cầm một khúc gậy ra trận. Châu chấu đậu lên đầu, khỉ vung gậy đánh nhau, tự làm chết lẫn nhau.
Châu chấu chọn giờ nào để đánh, vì sao?
Giữa trưa, khi mặt trời đứng bóng. Lúc ấy cánh châu chấu đã cứng, bay nhảy nhanh, còn bầy khỉ chờ từ sáng sớm đã đói meo.