Sự tích con khỉ là một trong những câu chuyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam. Câu chuyện này không chỉ giải thích nguồn gốc loài khỉ mà còn chứa đựng nhiều bài học quý giá. Hãy cùng khám phá những ý nghĩa sâu sắc ẩn chứa trong từng chi tiết của câu chuyện.
Ngày xưa có một người con gái đi ở với một nhà trưởng giả. Nàng phải làm việc quần quật suốt ngày, lại bị chủ đối đãi rất tệ. Cái ăn cái mặc đã chả có gì mà thỉnh thoảng còn bị đánh đập chửi mắng.
Vì thế, cô gái tuổi mới đôi mươi mà người cứ quắt lại, trông xấu xí bệ rạc hết chỗ nói. Một hôm nhà trưởng giả có giỗ, cỗ bàn bày linh đình, họ hàng đến ăn uống đông đúc. Trong khi đó thì cô gái phải đi gánh nước luôn vai không nghỉ.
Lần gánh nước thứ mười, cô gái mỏi mệt quá ngồi lại ở bờ giếng. Tự nhiên cô thấy tủi thân, ôm mặt khóc. Lúc đó đức Phật bỗng hiện ra với trạng mạo một ông cụ già. Ông cụ có vẻ đâu từ xa lại, dáng điệu mệt nhọc đến xin nước uống.
Nàng vội quảy gánh xuống giếng vực nước lên cho ông già giải khát. Ông cụ uống xong lại đòi ăn. Cô gái nhớ tới phần cơm của mình chưa ăn, bèn bảo ông cụ ngồi chờ rồi quảy gánh nước về. Lần sau ra giếng, cô lấy cơm trong thùng đưa cho ông già và nói:
– Họ dành phần cho con toàn cơm cháy cả, cụ ăn một bát này cho đỡ đói.
Ăn xong, ông cụ bảo nàng:
– Hồi nãy làm sao con khóc?
Cô gái ngập ngừng, cúi mặt xuống không trả lời.
– Ta là đức Phật, – ông cụ nói tiếp, – ta thấy con có lòng tốt. Nếu con muốn gì, ta sẽ làm cho con vui lòng.
Cô gái ngạc nhiên mừng rỡ, kể nỗi lòng với đức Phật. Thấy điều ước muốn của người con gái chỉ là làm sao cho bớt xấu xí, ông cụ bảo nàng lội xuống giếng, hễ thấy bông hoa nào đẹp mút lấy thì sẽ được như nguyện. Khi xuống nước, cô gái chỉ mút mấy bông hoa trắng. Tự nhiên lúc lên bờ, nàng trở nên trắng trẻo xinh xắn, đồng thời quần áo cũng biến thành những thứ tốt đẹp.
Khi cô gái quảy gánh nước trở về, cả họ nhà trưởng giả vô cùng kinh ngạc. Nàng xinh đẹp đến nỗi họ không thể nào nhận ra. Nghe cô gái kể chuyện, ai nấy cũng muốn cầu may một tí. Họ lập tức đổ xô cả ra bờ giếng mong gặp lại đức Phật để được trẻ lại và đẹp ra. Thấy ông cụ già vẫn còn ngồi ở chỗ cũ, họ sung sướng như người được của. Họ đưa xôi thịt ra mời tới tấp:
– Này cụ xơi đi! Cụ xơi đi. Rồi cụ làm phúc giúp cho chúng tôi với!
Đức Phật cũng bảo họ lội xuống giếng và dặn họ y như dặn cô gái lần trước. Dưới giếng lúc đó đầy hoa đỏ và hoa trắng. Ai nấy đều cho màu đỏ là đẹp nên khi lội xuống giếng đều tìm hoa đỏ mút lấy mút để. Nhưng không ngờ lúc lên bờ, họ không phải trẻ lại mà già thêm ra: mặt mũi nhăn nheo, người trông quắt lại, lông lá mọc đầy người, đằng sau lưng là cả một cái đuôi.
Những người đi gánh nước thấy vậy hoảng hồn: “Kìa trông con quỷ, nó cắn bà con ôi!”. Nhưng lại có những tiếng khác: “Đánh cho chết chúng nó đi! Sợ gì”. Lập tức mọi người cầm đòn gánh xông lại. Cả họ nhà trưởng giả kinh hoàng bỏ chạy một mạch lên rừng.
Từ đó, cô gái cùng với số người nghèo hầu hạ trưởng giả được hưởng những của cải do chúng để lại. Lại nói chuyện trưởng giả và họ hàng đành phải nấp náu trong rừng sâu, ngày ngày kiếm quả cây nuôi thân. Chúng đi lom khom, áo quần rách nát trông rất thiểu não. Nhưng chúng vẫn tiếc của. Cho nên thỉnh thoảng ban đêm chúng lại mò về, hoặc gõ cửa, hoặc ngồi trước nhà kêu léo nhéo suốt đêm, gần sáng mới trở về rừng.
Thấy vậy cô gái và mọi người sợ quá, đêm đêm đóng cửa rất chặt. Họ bàn nhau tìm cách đuổi chúng. Họ bôi mắm tôm vào các cánh cửa, lại nung nóng rất nhiều lưỡi cày đặt rải rác ở cổng các nhà. Quả nhiên, một đêm nọ chúng lại mò về. Theo lệ thường, chúng đánh đu vào song cửa kêu rít lên. Nhưng lần này chúng vừa mó đến đã bị mắm tôm vấy đầy tay, rồi từ tay vấy khắp cả người, hôi hám không thể nói hết. Chúng kinh sợ dắt nhau ra ngồi trước cổng quen như thói cũ. Nhưng vừa đặt đít ngồi xuống các lưỡi cày thì chúng đã kêu oai oái, rồi ba chân bốn cẳng bỏ chạy lên rừng. Từ đó chúng kệch không dám về nữa.
Trong những khi lên rừng hái củi, người ta thỉnh thoảng vẫn gặp chúng. Thấy bóng người từ đàng xa, chúng liền chuyền theo nhánh cây, lủi nhanh thoăn thoắt. Người ta gọi chúng là những con khỉ. Ngày nay vẫn có nhiều người cho khỉ là thuộc nòi trưởng giả. Còn những con khỉ sở dĩ đỏ đít là vì chúng chịu di truyền dấu vết bỏng đít của tổ tiên.
Ý nghĩa truyện Sự tích con khỉ
Bát cơm cháy đổi lấy phép lạ
Cô gái ở đợ có ít nhất trong nhà: phần cơm toàn cơm cháy, quần áo rách, thân hình quắt lại vì làm lụng. Vậy mà khi ông cụ lạ xin nước, xin ăn, cô vẫn múc nước, vẫn nhường bát cơm của mình. Cả họ nhà trưởng giả thì chỉ mang xôi thịt ra mời khi đã biết ông cụ là Phật. Truyện phân biệt rất rõ lòng tốt thật với lòng tốt đi kèm tính toán.
Màu hoa đỏ và lòng tham
Phép thử của đức Phật giống hệt nhau cho cả hai bên: lội xuống giếng, mút bông hoa nào đẹp thì được như ý. Cô gái chọn hoa trắng giản dị; nhà trưởng giả tranh nhau mút hoa đỏ vì cho là đẹp hơn. Kết quả trái ngược nhau là cách dân gian nói rằng người tham thường tự chọn lấy cái họa cho mình.
Lối giải thích hóm hỉnh về loài khỉ
Phần cuối truyện vui hẳn lên: mắm tôm bôi cửa, lưỡi cày nung nóng đặt ở cổng, và cái đít đỏ của loài khỉ được giải thích là vết bỏng di truyền từ “tổ tiên trưởng giả”. Tiếng cười ở đây vừa để giải trí, vừa là lời trêu những kẻ giàu mà ác.
Nguồn gốc truyện Sự tích con khỉ
Truyện thuộc nhóm sự tích giải thích đặc điểm loài vật, cùng mô típ người tốt được thưởng, kẻ tham bị biến thành con vật. Trên trang có một dị bản khác là Sự tích khỉ đít đỏ: ở đó chủ nhà là vợ chồng phú hộ bủn xỉn, người giúp việc là cô tớ gái xấu xí, còn người thử lòng là bà lão ăn mày. Bản trên trang này không ghi người kể hay tuyển tập in.
Những truyện cùng chủ đề giàu mà tham trên trang: Sự tích con Thạch Sùng và Sự tích con Lợn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khỉ có đít đỏ?
Theo truyện, khi họ nhà trưởng giả hóa thành khỉ mò về quấy phá, người làng đặt lưỡi cày nung đỏ ở cổng; chúng ngồi xuống bị bỏng đít, và dấu vết ấy truyền lại cho cả loài.
Cô gái trong truyện được thưởng gì?
Cô trở nên trắng trẻo xinh đẹp, quần áo hóa thành đồ tốt, và sau đó cùng những người nghèo trong nhà được hưởng của cải nhà trưởng giả bỏ lại.