Gió heo may là thứ gió nhẹ, hơi lạnh và khô, thường thổi vào mùa thu, nhất là cuối thu ở miền Bắc. Nói tắt là heo may, như trong câu “trời trở heo may”. Với người Hà Nội và nhiều tỉnh phía Bắc, heo may là dấu hiệu dễ nhận nhất cho thấy mùa hè đã hết hẳn và mùa đông đang đến gần.
| Nghĩa | Gió nhẹ, se lạnh, khô, thổi vào mùa thu |
| Loại từ | Danh từ; nói tắt là heo may |
| Thời điểm | Cuối thu, khi những đợt không khí lạnh đầu mùa bắt đầu về |
| Vùng hay dùng | Miền Bắc, nơi có mùa thu rõ rệt |
Gió heo may là gió gì?
Từ điển tiếng Việt giải nghĩa gió heo may là gió nhẹ, hơi lạnh và khô, thường thổi vào mùa thu. Ba tính chất ấy nghe đơn giản nhưng chính là cách người ta phân biệt heo may với các thứ gió khác trong năm: gió nồm ấm và ẩm, gió mùa đông lạnh buốt, còn heo may chỉ se se.
Về mặt thời tiết, cảm giác heo may thường đến khi những đợt không khí lạnh đầu tiên của mùa đông tràn xuống miền Bắc. Đợt lạnh đầu mùa còn yếu, đi qua quãng đường dài nên không buốt, chỉ đủ làm buổi sáng mát hơn, không khí hanh và khô hơn. Gốc của hai chữ “heo may” thì đến nay chưa có lời giải thích thống nhất, nên chỉ cần hiểu cả cụm như một tên gọi dân gian.
Vì là danh từ chỉ thời tiết, heo may hay đi với các động từ như về, thổi, trở, se: heo may về, trời trở heo may, chút heo may se lạnh đầu ngõ.
Nhận ra heo may bằng da, bằng mũi, bằng mắt
Không cần xem bản tin, người ở miền Bắc vẫn biết heo may đã về qua mấy dấu hiệu quen:
- Sáng sớm ra đường thấy da hơi căng, môi khô, cần thêm một lớp áo mỏng.
- Nắng vẫn có nhưng vàng nhạt, không gắt, buổi trưa không còn oi.
- Lá khô bắt đầu rụng nhiều, bị gió cuốn lăn trên vỉa hè.
- Bầu trời cao và trong, ít mây hơn mùa hè.
Những chi tiết ấy cũng là chất liệu quen của thơ mùa thu. Có thể đọc một tuyển thơ dài ở bài những bài thơ mùa thu đi vào lòng người, hoặc tìm thêm các câu thơ về gió ở trang chùm thơ ngắn về gió.
Heo may trong tục ngữ và trang văn
Dân gian có câu tục ngữ về thời tiết: Tháng Bảy heo may, chuồn chuồn bay thì bão (có nơi nói gọn “Gió heo may, chuồn chuồn bay thì bão”). Tháng Bảy ở đây là tháng âm lịch, lúc mùa bão ở miền Bắc còn chưa dứt. Đây là kinh nghiệm quan sát của người làm nông, không phải dự báo khoa học, nhưng cho thấy heo may đã đi vào lời ăn tiếng nói từ rất lâu.
Trong văn chương, heo may gần như là chữ ruột của mùa thu Hà Nội. Báo chí và tùy bút hay nhắc heo may cùng hương hoa sữa, cốm làng Vòng, nắng vàng hanh. Ở bài Sang thu của Hữu Thỉnh trong sách Ngữ văn, nhà thơ không gọi tên heo may mà dùng chữ “gió se”; đặt hai cách gọi cạnh nhau sẽ thấy cùng một cảm giác giao mùa được nhìn qua hai chữ khác nhau.
Heo may, gió mùa đông bắc, gió bấc khác nhau ra sao?
| Tên gọi | Đặc điểm | Lúc xuất hiện |
|---|---|---|
| Gió heo may | Nhẹ, se lạnh, khô; cách gọi dân gian, giàu chất văn | Cuối thu |
| Gió mùa đông bắc | Thuật ngữ khí tượng; lạnh, có đợt mạnh làm nhiệt độ giảm sâu | Chủ yếu từ khoảng tháng 11 đến tháng 4 năm sau |
| Gió bấc | Từ cũ, văn chương; chỉ gió lạnh từ phương bắc thổi về, tức gió mùa đông bắc | Mùa đông |
| Gió nồm | Gió ấm và ẩm, đi cùng kiểu trời nồm ẩm ướt | Hay gặp cuối đông, sang xuân |
Hình dung cho dễ: heo may là lời báo trước, gió bấc là lúc mùa đông đã thật sự đến. Viết văn tả cảnh tháng Mười mà dùng “gió bấc rét căm căm” thì hơi sớm; “chút heo may se lạnh” mới đúng mùa.
Heo may trên phố, trong câu chuyện thường ngày
Heo may là gì?
Heo may là cách nói tắt của gió heo may, chỉ gió nhẹ, hơi lạnh và khô thổi vào mùa thu. “Trời trở heo may” nghĩa là thời tiết đã chuyển sang se lạnh.
Gió heo may thổi vào tháng mấy?
Thường vào cuối thu ở miền Bắc, khoảng tháng Mười dương lịch, có năm sớm hay muộn hơn tùy các đợt không khí lạnh đầu mùa.
Gió heo may có phải gió mùa đông bắc không?
Hai khái niệm gần nhau nhưng không trùng. Gió mùa đông bắc là thuật ngữ khí tượng; heo may là tên gọi dân gian cho cảm giác se lạnh, khô nhẹ cuối thu, thường gắn với những đợt lạnh đầu mùa còn yếu.
Gió heo may tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có từ riêng; thường dịch theo nghĩa là a light, chilly autumn breeze hoặc the cool dry wind of late autumn.