Gặp lá cơm nếp là bài thơ năm chữ của Thanh Thảo, văn bản đọc thứ hai trong Bài 2 “Khúc nhạc tâm hồn” sách Ngữ văn 7 Kết nối tri thức (tập một). Chỉ với mười bốn dòng thơ, bài thơ kể khoảnh khắc người con xa nhà bắt gặp mùi lá cơm nếp, để rồi nỗi nhớ mẹ, nhớ quê và tình yêu đất nước cùng trào dâng. Bài viết dưới đây trình bày tóm lược nội dung, tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, thể thơ, bố cục, các giá trị nổi bật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Gặp lá cơm nếp
Nhà thơ Thanh Thảo sinh năm 1946, tác phẩm của ông còn được bảo hộ quyền tác giả, vì vậy phần này chỉ tóm lược theo từng khổ và trích một vài câu ngắn. Em đọc toàn văn bài thơ trong sách giáo khoa.
Tóm lược bài thơ theo từng khổ
Khổ 1: Người con đã rời nhà nhiều năm, chợt thèm món xôi ngày mùa. Làn khói lan ngang trước mắt mang theo mùi xôi thơm lạ, gợi một điều rất quen mà lâu lắm rồi chưa gặp.
Khổ 2: Mùi hương khiến người con nghĩ ngay tới mẹ: chiều nay, chắc mẹ lại nhặt lá đun bếp, và câu thơ bật lên như một lời đoán đầy thương nhớ:
Phải mẹ thổi cơm nếp
Mà thơm suốt đường con.
Khổ 3: Từ nỗi nhớ mẹ, cảm xúc mở rộng thành nỗi nhớ quê hương. Người con khẳng định không thể nào quên hương vị quê nhà, và trong lòng mình:
Mẹ già và đất nước
Chia đều nỗi nhớ thương.
Khổ 4: Hai dòng kết nói về những cây lá cơm nếp nhỏ bé giữa rừng Trường Sơn, như thấu hiểu tấm lòng người con nên mãi toả hương.
Thông tin tác giả Thanh Thảo
Nhà thơ Thanh Thảo (tên khai sinh Hồ Thành Công) quê ở Quảng Ngãi, sinh năm 1946. Học xong ngành Văn ở Đại học Tổng hợp Hà Nội, năm 1970 ông vào Nam, vừa làm phóng viên ở chiến trường vừa sáng tác ngay giữa những năm kháng chiến chống Mỹ. Ông vừa là nhà thơ, vừa là nhà báo.
Thơ Thanh Thảo giàu suy tư, thường đổi mới cách biểu đạt, đặc biệt ở thể trường ca. Những sáng tác được biết đến nhiều nhất của ông viết về cuộc chiến và những năm tháng sau chiến tranh, với cái nhìn trăn trở về thế hệ mình. Năm 2001, ông nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.
Các tác phẩm chính: Những người đi tới biển (trường ca, 1977), Dấu chân qua trảng cỏ (thơ, 1978), Những ngọn sóng mặt trời (1981), Khối vuông ru-bích (1985), Từ một đến một trăm (1988)… Học sinh lớp 12 còn gặp ông qua bài Đàn ghi ta của Lor-ca. Xem thêm chân dung và các bài thơ ở bài giới thiệu tác giả Thanh Thảo.
Thông tin tác phẩm Gặp lá cơm nếp
Xuất xứ bài thơ Gặp lá cơm nếp
Sách giáo khoa trích bài thơ từ tập Dấu chân qua trảng cỏ của Thanh Thảo (NXB Hội Nhà văn tái bản năm 2015). Tập thơ lần đầu ra mắt năm 1978, tập hợp những bài thơ ông viết trong thời gian ở chiến trường.
Hoàn cảnh sáng tác
Sách không ghi năm viết cụ thể. Dựa vào tập thơ và chi tiết cây lá giữa rừng Trường Sơn ở cuối bài, có thể hiểu bài thơ ra đời trong những năm kháng chiến chống Mỹ, khi người lính – cũng là nhà thơ – đã xa nhà nhiều năm. Một lần đi qua rừng, gặp mùi lá cơm nếp (loại lá thơm người miền Trung, miền Nam hay dùng nấu xôi), nỗi nhớ mẹ, nhớ quê chợt bùng lên.
Thể thơ, phương thức biểu đạt
- Thể thơ: năm chữ; mỗi dòng 5 tiếng, nhịp chủ yếu 2/3 hoặc 3/2.
- Vần: vần chân, gieo liền ở dòng 2 và dòng 3 của mỗi khổ (ví dụ: gặt – mắt, bếp – nếp, được – nước).
- Chia khổ: 4 khổ, ba khổ đầu mỗi khổ 4 dòng, khổ cuối 2 dòng.
- Phương thức biểu đạt: biểu cảm là chính, xen tự sự và miêu tả.
Bố cục bài thơ Gặp lá cơm nếp có mấy phần?
Bài thơ có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (khổ 1): hoàn cảnh gợi nỗi nhớ – người con xa nhà bắt gặp mùi xôi, mùi lá cơm nếp.
- Phần 2 (khổ 2): người mẹ hiện về trong kí ức – gom lá, nhóm bếp, nấu xôi.
- Phần 3 (khổ 3, 4): nỗi nhớ mở rộng thành lòng yêu xứ sở, yêu Tổ quốc.
Hình ảnh người mẹ và người con trong bài thơ
- Người mẹ: hiện lên qua công việc bình dị – gom lá, nhóm bếp, nấu xôi lúc chiều; tảo tần, lặng lẽ chăm lo cho con. Mùi xôi mẹ nấu như theo con đi suốt dọc đường.
- Người con: người lính xa nhà, giàu tình cảm, thương mẹ, yêu quê; biết đặt tình yêu gia đình bên cạnh tình yêu Tổ quốc, coi hai tình cảm ấy ngang nhau.
Giá trị nội dung
Bài thơ thể hiện tình yêu thương, nỗi nhớ của người con xa nhà dành cho mẹ, cho quê hương; từ đó khẳng định yêu gia đình và yêu Tổ quốc là hai tình cảm luôn song hành, hoà quyện trong tâm hồn người lính.
Giá trị nghệ thuật
- Thơ năm chữ ngắn gọn, nhịp nhàng, phù hợp với giọng tâm tình.
- Hình ảnh giản dị mà giàu sức gợi: bát xôi, làn khói, lá cơm nếp, người mẹ nhặt lá.
- Khai thác cảm giác khứu giác (mùi hương) để khơi mở kí ức.
- Câu cảm thán, câu hỏi tu từ, phép nhân hoá ở khổ cuối (cây cũng biết “hiểu lòng”).
Ý nghĩa nhan đề Gặp lá cơm nếp
Chữ “gặp” khiến lá cơm nếp như một người quen cũ tình cờ hội ngộ giữa đường. Cuộc gặp nhỏ bé ấy là điểm khởi đầu cho cả dòng cảm xúc: từ mùi lá đến mùi xôi, từ mùi xôi đến mẹ, từ mẹ đến quê hương, đất nước.
Sơ đồ tư duy Gặp lá cơm nếp
Lời kết
Bài thơ ngắn nhưng chứa một tình cảm lớn: thương mẹ cũng là yêu nước. Để học trọn văn bản, em xem thêm:
- Soạn bài Gặp lá cơm nếp – lời giải 5 câu hỏi trong sách và đoạn văn cảm nghĩ.
- Soạn bài Đồng dao mùa xuân – bài thơ bốn chữ học cùng Bài 2, dùng cho câu hỏi so sánh thể thơ.