Động phòng là từ Hán Việt cũ chỉ căn phòng riêng của đôi vợ chồng mới cưới, tức phòng cưới, buồng hoa. Khi dùng như động từ, “động phòng” là cách nói tắt của động phòng hoa chúc, chỉ việc cô dâu chú rể vào phòng cưới trong đêm đầu tiên sau hôn lễ. Từ này mang sắc thái văn chương, hay gặp trong truyện thơ, phim cổ trang.
| Nghĩa | Phòng riêng của vợ chồng mới cưới; nói tắt của “động phòng hoa chúc” |
| Gốc | Hán Việt 洞房: 洞 (động) là hang sâu, chỗ kín bên trong; 房 (phòng) là buồng |
| Thời điểm | Đêm tân hôn, sau khi lễ cưới ở nhà trai đã xong |
| Sắc thái | Từ cũ, trang trọng, văn chương |
Động phòng là căn phòng nào?
Chữ 洞 (động) quen thuộc trong “hang động”, “động tiên”: nó chỉ chỗ sâu, kín, khuất vào bên trong. Ghép với 房 (phòng), động phòng nghĩa đen là gian buồng nằm sâu trong nhà, kín đáo, tách khỏi phần tiếp khách ồn ào. Từ nghĩa “buồng kín” ấy, người xưa dùng động phòng để gọi riêng căn phòng dành cho đôi vợ chồng mới cưới.
Từ điển tiếng Việt ghi động phòng là từ cũ, dùng kiểu cách, với hai cách dùng. Là danh từ, nó là phòng riêng của vợ chồng mới cưới. Là động từ thuộc lớp từ văn chương, nó là dạng nói tắt của “động phòng hoa chúc”, như trong cụm “đêm động phòng”. Wiktionary tiếng Việt chép đúng hai nét nghĩa này. Từ điển tiếng Anh về chữ Hán dịch 洞房 là bridal chamber, căn phòng của cô dâu.
Hoa chúc: ngọn nến đêm tân hôn
Muốn hiểu trọn thành ngữ thì phải biết nốt hai chữ sau. Hoa chúc (花燭) là thứ nến đẹp, thường được chạm vẽ hoa văn, đốt trong lễ cưới. “Động phòng hoa chúc” vì thế là hình ảnh căn phòng cưới thắp nến hoa sáng suốt đêm, một hình ảnh để nói niềm vui thành vợ thành chồng một cách kín đáo, nhã nhặn.
Trong sách vở Trung Hoa, đêm động phòng hoa chúc được xếp vào hàng những niềm vui lớn của đời người. Một bài thơ bốn câu lưu truyền từ lâu, có mặt trong các tập thơ dạy trẻ học chữ ngày trước, kể bốn điều khiến người ta mãn nguyện: nắng hạn lâu gặp mưa rào, nơi đất khách gặp bạn cũ, đêm động phòng hoa chúc, và lúc tên mình đề trên bảng vàng thi đỗ. Đặt cạnh chuyện đỗ đạt và chuyện gặp lại cố nhân, đêm cưới được nhìn như một cột mốc thành người của cả đời.
Đêm động phòng trong hôn lễ xưa diễn ra thế nào?
Trong lễ cưới truyền thống, động phòng là chặng khép lại một ngày dài. Sau khi nhà trai đón dâu về, làm lễ gia tiên và tiếp đãi họ hàng, đôi vợ chồng mới được đưa vào phòng cưới. Căn phòng được dọn sửa từ trước, có nến hoa thắp sáng; bây giờ nhiều nhà trang trí thêm hoa tươi, rèm và chữ Hỷ.
Nghi thức đáng chú ý nhất trong phòng là lễ hợp cẩn (合巹). Theo các từ điển Hán Việt, đây là lễ vợ chồng mới cưới chuốc rượu cho nhau trong phòng riêng, trước lúc động phòng. Chữ cẩn chỉ loại chén uống rượu làm từ quả bầu khô, dùng riêng trong lễ cưới; tục này về sau còn được gọi là uống rượu giao bôi. Từ điển chữ Hán bằng tiếng Anh cũng giải thích hợp cẩn theo nghĩa đen là “cùng chia chén rượu cưới”.
Nhiều gia đình bây giờ không làm lễ hợp cẩn nữa, hoặc làm gọn bằng một ly rượu nhỏ trên sân khấu tiệc cưới. Cách làm khác nhau theo vùng và theo từng nhà, nên không có một nghi thức “chuẩn” duy nhất.
Động phòng trong Truyện Kiều
Nguyễn Du dùng chữ này ở đoạn Kim Trọng và Thúy Kiều đoàn tụ sau mười lăm năm lưu lạc. Tiệc đoàn viên vừa mở, hai người làm lễ giao bái, rồi:
Động phòng dìu dặt chén mồi,
Bâng khuâng duyên mới ngậm ngùi tình xưa.
Hai câu không có gì ồn ã. “Chén mồi” là chén rượu nhắm, “dìu dặt” là chậm rãi, kéo dài. Cái được nhấn mạnh là tâm trạng: vui vì duyên mới thì ít, ngậm ngùi vì mối tình cũ đã qua bao dâu bể thì nhiều. Câu thơ ngay trước đó tả hoa đèn và đuốc đỏ soi sáng tiệc đoàn viên, đúng không khí “hoa chúc” của một đêm cưới. Đoạn này cũng là chỗ để hiểu các điển tích, điển cố trong Truyện Kiều được nhà thơ dùng kín đáo ra sao.
Động phòng, tân hôn và thành hôn
| Từ | Chỉ cái gì | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Động phòng | Phòng cưới; việc vào phòng cưới đêm đầu | Văn chương, truyện cổ, phim cổ trang |
| Tân hôn | Mới cưới (đôi tân hôn, đêm tân hôn) | Văn viết trang trọng, thiệp mời, lời chúc |
| Thành hôn | Chính thức thành vợ chồng, làm lễ cưới | Thông báo cưới, văn bản |
| Phòng tân hôn | Phòng cưới được trang trí | Lời nói thường hiện nay |
“Đêm động phòng” và “đêm tân hôn” chỉ cùng một đêm, khác nhau ở giọng: một bên cổ kính, một bên hiện đại. Bài nghĩa chữ tân hôn 新婚 giải thích kĩ vế sau. Trong lời nói hằng ngày, “động phòng” còn được dùng như một cách nói tránh, tế nhị về đêm đầu tiên vợ chồng ở bên nhau; vì vậy viết thiệp mời hay phát biểu ở tiệc cưới, người ta chuộng chữ “tân hôn” hơn.
Động phòng hoa chúc trong lời ăn tiếng nói
Động phòng hoa chúc là gì?
Là thành ngữ gốc Hán (洞房花燭) chỉ đêm tân hôn: phòng cưới thắp nến hoa. Nó gợi niềm vui thành đôi một cách trang nhã, thường dùng trong văn chương cũ.
Đêm động phòng là đêm nào?
Là đêm đầu tiên sau lễ cưới, khi cô dâu đã về nhà chồng. Nghĩa tương đương với “đêm tân hôn”.
Động phòng nghĩa là gì trong phim cổ trang?
Trong phim cổ trang, “vào động phòng” là lúc đôi tân lang tân nương được đưa vào phòng cưới sau buổi bái đường. Cảnh này thường kèm chén rượu giao bôi, một dạng của lễ hợp cẩn.
Chữ “động” trong động phòng có phải là động đậy không?
Không. Đây là chữ 洞 nghĩa là hang, chỗ sâu kín, giống chữ động trong “hang động”, chứ không phải chữ 動 trong “hoạt động”. Hiểu nhầm chữ này là lý do nhiều người đoán sai nghĩa của cả cụm.