Chỉ có một cách là giai thoại Trạng Quỳnh đấu trí với sứ Tàu: sứ đưa ra một chai nước thơm đúc liền không có nút, đố lấy được nước ra; Quỳnh đập vỡ chai, lấy cớ muốn lấy nước thì phải đánh.
Bị thua cuộc Trạng Quỳnh nhiều lần, sứ Tàu vẫn hằm hè muốn đọ tài cao thấp để gỡ lại thể diện. Sứ đưa ra trò gì, Quỳnh cũng chấp tất trò ấy, chưa một lần chịu ngang phân.
Lần đó, giữa triều đình, trước mặt vua ta và bá quan văn võ, sứ Tàu đưa ra một chai nước, bảo là loại nước thơm đặc biệt, quà sứ thần tặng vua ta. Nước thơm được đóng kín trong chai đúc liền thành một khối thủy tinh. Chắc là thứ nước ấy phải quý lắm.
Mà sứ Tàu cũng oái oăm, đóng nước vào chai không có nút thì lúc mở làm sao mở lấy được. Thì chính hắn làm thế là cố ý muốn xỏ vua ta. Phen này một chứ mười Trạng Quỳnh khéo cũng bí. Sứ Tàu hí hửng chờ kết quả cuộc đấu trí mà hắn đã hoàn toàn nắm thế chủ động.
Giữa lúc cả triều đình đang lúng túng, không rõ sứ Tàu đưa cái trò nước đóng chai kín này ra để làm gì, thì hắn dõng dạc nói xách mé, như thách đố và đe dọa:
– Đố làm cách gì lấy được nước?
Hắn có hàm ý hẳn hoi, nước vừa chỉ thứ nước lỏng thơm đặc biệt ở trong chai đóng kín kia, vừa ám chỉ rằng: các ông mà không biết điều thì chúng tôi lấy mất nước đấy.
Ồ, hắn lại đố: Làm cách gì lấy được nước? Khó thật, vua ta đưa mắt ra hiệu cho Quỳnh. Quỳnh ung dung tiến lại gần chỗ để chai, rồi bảo sứ Tàu:
– Ông giở cái trò xiếc này ra kể cũng cao tay. Chai không có nút thì làm sao lấy được nước?
– Tài trí hơn nhau ở chỗ đấy, ông Trạng!
– Vậy thì chả có gì là khó: Muốn lấy được “nước” thì chỉ có một cách, mà cách này thì thiệt hại thuộc về phía các ông.
– Cách gì?
– “Đánh!” tôi nhắc lại, các ông thiệt đấy! Đánh! – Choang!
Sứ Tàu bị bất thần, mồ hôi toát ra như tắm, vẫn kịp giở trò bắt đền vì Quỳnh làm vỡ chai. Bấy giờ Quỳnh mới ung dung nói:
– Ông đố lấy nước, chứ không giao hẹn phải giữ nguyên chai. Thiết tưởng muốn lấy nước thì phải đánh mà lấy. Mà đánh thì vỡ chai, thiệt hại thuộc về quý quốc.
Sứ nhà Thanh sợ xanh cả mặt và nhà vua Thanh không dám cất quân đánh nước ta nữa.
Bằng một chữ “đánh” hai nghĩa, Trạng Quỳnh trong Chỉ có một cách vừa giải được câu đố vừa ngầm cảnh cáo sứ giặc, giữ thể diện cho triều đình.
Ý nghĩa truyện Chỉ có một cách
Câu đố hai nghĩa
Sứ Tàu đưa chai nước thơm đúc liền không nút, hỏi “làm cách gì lấy được nước?”. Chữ “nước” vừa là nước trong chai, vừa là đất nước. Câu đố vì thế là một lời đe dọa trá hình giữa triều đình. Truyện cho thấy những cuộc đấu trí ngoại giao xưa thường dùng chữ nghĩa để nói điều không thể nói thẳng.
Trả lời bằng một chữ “đánh”
Quỳnh đáp lại cũng bằng một chữ hai nghĩa: muốn lấy nước thì phải “đánh”, và đập vỡ chai ngay trước mặt sứ. Đánh vỡ chai để lấy nước thơm, cũng là lời nhắn ai muốn lấy nước Nam thì phải đánh, mà đánh thì “thiệt hại thuộc về phía các ông”. Câu trả lời vừa giải được đố, vừa cứng rắn mà không ai bắt bẻ được.
Giữ thể diện cho triều đình
Khi sứ đòi bắt đền chai, Quỳnh chỉ ra rằng đề bài không hề bắt giữ nguyên chai. Lý lẽ chặt chẽ, giọng điệu ung dung khiến kẻ ngạo mạn phải im lặng. Đây là kiểu nhân vật mưu trí đại diện cho trí khôn của cả cộng đồng trước kẻ mạnh.
Nguồn gốc truyện Chỉ có một cách
Đây là một giai thoại trong chuỗi truyện Trạng Quỳnh đấu trí với sứ Tàu. Nhân vật được gắn với Nguyễn Quỳnh (1677–1748), người làng Bột Thượng, Hoằng Hóa, Thanh Hóa, đỗ hương cống thời Lê – Trịnh; ông chưa từng đỗ trạng nguyên, chữ “Trạng” là cách dân gian tôn vinh tài trào lộng của ông. Phần lớn các truyện Trạng Quỳnh là sáng tác dân gian gán cho ông. Câu kết “nhà vua Thanh không dám cất quân đánh nước ta” là lời phóng đại quen thuộc của truyện dân gian. Bản kể ở đây không ghi người kể.
Đọc thêm giai thoại Trạng Quỳnh: Trạng Quỳnh dạy học, Đấu gà với quan thị, Đón sứ Tàu, Đãi tiệc quan Tàu; và bài học lớp 8 Soạn bài Chùm truyện cười dân gian Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Sứ Tàu đố Trạng Quỳnh điều gì?
Sứ đưa một chai nước thơm đúc liền không có nút, đố làm cách gì lấy được nước ra, ngầm ý đe dọa lấy nước ta.
Trạng Quỳnh lấy nước trong chai bằng cách nào?
Ông hô “Đánh!” rồi đập vỡ chai, nói rằng muốn lấy nước thì phải đánh, mà đánh thì thiệt hại thuộc về phía nước của sứ.