Đón Sứ Tàu đã xuất hiện trong nhiều câu chuyện dân gian Việt Nam, mang theo những giá trị văn hóa đặc sắc. Những truyền thuyết này không chỉ phản ánh đời sống mà còn chứa đựng bài học sâu sắc cho thế hệ sau.
Sứ bộ nhà Thanh đường xa rong ruổi, một ngày đến kinh đô ta, không biết do mệt mỏi hay vì nguyên cớ gì, cứ dùng dằng ghìm ngựa không chịu vào. Ai cũng lấy làm ngờ chưa biết sự thể thế nào.
Hỏi ra mới biết các quan thiên triều mắc bệnh sĩ, không chịu chui qua cửa thành có đắp bốn chữ đại tự: “An Nam quốc môn”. Xem chừng chủ khách chưa hiểu ý nhau.
Đường đường là sứ thần của thiên triều, lẽ nào các quan nhà Thanh lại chịu lép vế. Chúng hợm hĩnh đòi vua ta phải bắc một chiếc cầu vồng vượt trên cổng “An Nam quốc môn”, thì chúng mới chịu vào thành. Thâm ý đã rõ, chúng muốn làm bố thiên hạ, chứ chẳng chịu ngang hàng với ai.
Một số người bên ta đã có ý núng. Biết chuyện, Trạng Quỳnh hứa sẽ ra tay cho bọn chúng chừa cái bệnh sĩ cố hữu ấy. Lùi một bước, chúng sẽ tiến thêm bao nhiêu bước không chừng. Quỳnh dặn mọi người cứ thế cứ thế, rồi ai vào việc nấy.
Quỳnh đóng vai một anh lính hầu cầm cây quạt lông dài, theo đoàn ứng xử của ta ra ngoài cửa “An Nam quốc môn” để tìm cách hòa đàm. Nói thế nào chúng cũng giữ ý cũ, không chịu vào thành qua cửa đó.
Đã thế thì Quỳnh này phải ra tay thôi. Chợt nghĩ chợt làm, mọi việc như đã được sắp sẵn. Cứ thế, cứ thế. Quỳnh dúi cái quạt lông đang phe phẩy hầu sứ vào trán một tên cưỡi ngựa đầu đoàn, quạt dúi mạnh đến nỗi hắn loạng choạng suýt ngã bổ chửng trước “An Nam quốc môn”.
Tức quá, vị đoàn viên sứ thần nhà Thanh này lao ngựa đến, định cho tên quân hầu An Nam mọi rợ kia một trận nhừ tử. Ai dè, Quỳnh bất đồ vọt chạy, đầu còn ngoảnh lại lúc lắc như chọc tức thêm. Cả đoàn sứ Tàu ùa theo đuổi bắt tên gian tế dám có hành vi hỗn láo với sứ thần thiên triều.
Voi ngựa bên ta, nhân cơ hội ấy cũng quay hướng bám sau quân lính, hò hét inh ỏi và lao theo, như ý giúp sứ bộ truy nã kẻ tội phạm. Hỗn độn một hồi, cả đoàn sứ thần đã tọt qua cửa thành vào sâu bên trong lúc nào không biết. Đã chui vào chả lẽ chui ra để mất “sĩ diện” thêm lần nữa, chúng đành phải vào triều kiến vua ta.
Ý nghĩa truyện Đón sứ Tàu
Cái “sĩ” của sứ thiên triều
Sứ nhà Thanh không chịu đi qua cổng “An Nam quốc môn”, đòi bắc cầu vồng vượt lên trên. Chuyện đi cổng nào tưởng nhỏ, nhưng ẩn ý thì lớn: họ muốn đứng trên nước ta, không chịu ngang hàng. Truyện cho thấy người xưa hiểu rất rõ rằng một nhượng bộ nhỏ trong lễ nghi ngoại giao có thể mở đường cho những đòi hỏi lớn hơn.
Mưu nhỏ giải việc lớn
Quỳnh không tranh luận, không dọa nạt. Ông đóng vai lính hầu, dúi quạt vào trán một tên sứ để bọn chúng tức giận đuổi theo, và cả đoàn sứ cứ thế ùa qua cổng lúc nào không hay. Đã lỡ vào rồi thì không lẽ quay ra. Cách giải quyết vừa tinh quái vừa giữ được thể diện cho triều đình, đúng kiểu trí khôn của Trạng Quỳnh.
Tiếng cười tự tôn dân tộc
Kẻ hợm hĩnh bị biến thành trò cười ngay trước cổng thành mà không có cớ gì để bắt lỗi. Những truyện Trạng Quỳnh đối đáp với sứ Tàu được dân gian yêu thích vì chúng nói lên niềm tự hào: nước nhỏ nhưng không chịu lép vế.
Nguồn gốc truyện Đón sứ Tàu
Đây là một giai thoại trong chuỗi truyện Trạng Quỳnh. Nhân vật được gắn với Nguyễn Quỳnh (1677–1748), người làng Bột Thượng, Hoằng Hóa, Thanh Hóa, đỗ hương cống thời Lê – Trịnh; ông chưa từng đỗ trạng nguyên, chữ “Trạng” là cách dân gian tôn vinh tài trào lộng của ông. Phần lớn các truyện Trạng Quỳnh là sáng tác dân gian gán cho ông. Bản kể ở đây không ghi người kể.
Đọc thêm giai thoại Trạng Quỳnh: Trạng Quỳnh dạy học, Đấu gà với quan thị, Chỉ có một cách, Đãi tiệc quan Tàu; và bài học lớp 8 Soạn bài Chùm truyện cười dân gian Việt Nam. Truyện về tài đối đáp với sứ phương Bắc: Thần đồng Mạc Đĩnh Chi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sứ nhà Thanh không chịu vào thành?
Vì họ không muốn chui qua cổng có bốn chữ “An Nam quốc môn”, đòi bắc cầu vồng vượt lên trên để tỏ ra nước mình đứng trên nước ta.
Trạng Quỳnh làm thế nào để sứ Tàu đi qua cổng?
Ông giả làm lính hầu, dúi quạt lông vào trán một tên sứ rồi bỏ chạy vào thành; cả đoàn sứ tức giận đuổi theo nên lọt qua cổng lúc nào không biết.