Bao đồng là tính từ khẩu ngữ chỉ những chuyện linh tinh, lan man, chẳng dính dáng gì tới việc đang bàn. Nói bao đồng là nói dông dài sang chuyện ngoài lề; chuyện bao đồng là chuyện không đâu; còn lo chuyện bao đồng là ôm vào mình những việc chẳng phải của mình. Từ này mang sắc thái chê nhẹ, thường gặp trong lời trách móc giữa người quen.
| Nghĩa ngắn | Linh tinh, lan man, không liên quan tới chuyện chính |
| Loại từ | Tính từ, dùng trong khẩu ngữ |
| Sắc thái | Chê nhẹ, đôi khi pha chút đùa |
| Cụm hay gặp | Chuyện bao đồng, nói bao đồng, lo chuyện bao đồng |
| Trái nghĩa | Ngắn gọn, đúng trọng tâm, đâu ra đấy |
Bao đồng, cái chuyện nằm ngoài lề
Hình dung một cuộc họp lớp bàn chuyện đi dã ngoại. Mười phút đầu cả lớp chọn địa điểm, mười phút sau đã sang chuyện bộ phim tối qua, rồi chuyện con mèo nhà bạn lớp trưởng. Cô chủ nhiệm gõ bàn: “Thôi, bớt nói chuyện bao đồng!” Câu ấy gói đúng nghĩa của từ: những thứ có thể vui, có thể thật, nhưng không thuộc về việc đang làm.
Từ điển mở Wiktionary ghi bao đồng là chuyện linh tinh, không liên quan tới sự việc đang nói tới. Một số từ điển trực tuyến khác giảng gọn là lung tung, dông dài. Hai cách giảng gặp nhau ở một điểm: cái bao đồng luôn được đo bằng khoảng cách tới chuyện chính.
Nguồn gốc của hai tiếng ghép này hiện chưa có tài liệu nào giải thích cho chắc chắn, nên tốt nhất là hiểu nó qua cách dùng hơn là đoán chữ.
Ba kiểu câu hay gặp chữ bao đồng
Nói bao đồng: nói lan man, kéo dài sang chuyện bên lề.
- Ông bác kể chuyện thời trẻ, cứ một câu chính lại kèm ba câu bao đồng, cả nhà nghe đến khuya.
- Bài văn của em dài bốn trang nhưng hơn một trang là ý bao đồng, cô gạch đi gần hết.
Chuyện bao đồng: chuyện không đâu, chẳng ảnh hưởng gì tới mình.
- Đang ôn thi mà ngồi lướt mạng đọc chuyện bao đồng của người nổi tiếng thì bao giờ mới xong đề cương?
Lo chuyện bao đồng: lo, can thiệp vào việc chẳng phải của mình. Cách nói này có hai mặt. Nói với người hay xen vào chuyện riêng của hàng xóm thì nó là lời chê. Nhưng người ta cũng hay tự trào “tôi lại lo chuyện bao đồng rồi” khi lỡ giúp một người lạ, lúc ấy nó gần như là tự khen kín đáo.
- Thấy cụ già lóng ngóng giữa ngã tư, anh dừng xe dắt cụ qua đường, vợ cười: “Lại lo chuyện bao đồng.”
Bao đồng, tào lao, lan man, tọc mạch khác nhau ra sao?
| Từ | Trọng tâm | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Bao đồng | Lạc khỏi chuyện chính, không liên quan | Đang họp mà kể chuyện bao đồng |
| Tào lao | Vô nghĩa, không đáng tin, nói cho vui | Chuyện tào lao ngoài quán nước |
| Lan man | Dài, rời rạc, thiếu điểm dừng | Trả lời lan man, không vào ý |
| Tọc mạch | Thích dò hỏi chuyện riêng của người khác | Tọc mạch hỏi lương của đồng nghiệp |
Chỗ khác dễ thấy nhất: chuyện tào lao thì sai hoặc vô bổ, còn chuyện bao đồng có thể hoàn toàn đúng, chỉ là đặt sai chỗ. Bài giải nghĩa chữ tào lao và tầm phào nói rõ hơn mảng nghĩa vô nghĩa, nói cho vui. Còn nếu một người “lo chuyện bao đồng” theo kiểu đi dò la đời tư người khác, từ sát hơn là tọc mạch; xem bài tọc mạch khác tò mò ở điểm nào.
Lan man cũng gần, nhưng lan man nói về hình thức của lời nói (dài, rời, không đi vào ý), còn bao đồng nhấn vào nội dung lạc đề. Một bài văn có thể lan man mà không bao đồng: viết đúng đề nhưng vòng vo. Chữ lan man hay bị đặt cạnh một từ trông na ná, được bàn ở bài miên man khác lan man ra sao.
Cuối cùng là một lỗi gõ máy khá buồn cười. Gõ không dấu “bao dong” rồi để bộ gõ tự sửa, nhiều người nhận về “báo động” hoặc “bao dung”. Thành câu “đừng lo chuyện báo động” thì nghĩa đã chạy đi đâu mất.
Bao đồng trong lời trách và trong bài văn
Chuyện bao đồng là gì?
Là chuyện không đâu, chẳng liên quan tới việc đang bàn hay tới chính mình. Nghe kể chuyện bao đồng thì vui tai, nhưng mất thời gian khi đang cần làm việc chính.
Lo chuyện bao đồng nghĩa là gì?
Là lo, xen vào những việc không phải phận sự của mình. Tùy giọng nói, đó có thể là lời chê người hay can thiệp, hoặc một câu tự trào khi mình lỡ giúp người dưng.
Viết văn thế nào để không bị chê bao đồng?
Trước khi viết, ghi đề ra một dòng rồi đặt mỗi đoạn văn cạnh dòng ấy: đoạn nào không trả lời được câu “nó phục vụ ý nào của đề?” thì cắt. Dẫn chứng cũng vậy, một dẫn chứng sát vẫn hơn ba dẫn chứng xa.
Bao đồng có phải từ địa phương không?
Đây là từ khẩu ngữ, ít gặp trong văn bản trang trọng. Hiện chưa có từ điển nào ghi nó là từ riêng của một vùng; trong văn viết nghiêm túc nên thay bằng “lạc đề”, “không liên quan” hay “ngoài lề”.