Tóm tắt Bản hòa âm ngôn từ trong Tiếng thu của Lưu Trọng Lư – 6 mẫu hay nhất

Chu Văn Sơn cho rằng Tiếng thu của Lưu Trọng Lư là một bản hòa âm, nơi nỗi xôn xao của đất trời mùa thu hòa với nỗi xôn xao trong lòng thi sĩ. Vẻ đẹp ấy được tạo nên bởi một cấu trúc ngôn từ giàu nhạc tính: vần, nhịp, điệp khúc, sự phối hợp thanh bằng – trắc và ba thứ tiếng thu chuyển dần từ mờ ảo sang rõ ràng.

Mở đầu, tác giả dẫn câu nói của người xưa về mối liên hệ giữa thu và thơ rồi giới thiệu trọn bài Tiếng thu. Ông chỉ ra rằng nếu thơ cổ tìm vẻ đẹp ở sự tĩnh lặng thì Thơ mới lắng nghe sự sống xôn xao bên trong tạo vật, và tiếng thu của Lưu Trọng Lư chính là sự hòa điệu giữa nỗi xôn xao của trời đất và của hồn thi nhân. Theo ông, cái hay nhất của bài thơ là âm điệu. Cấu trúc ba khổ ứng với ba câu hỏi, hai chuỗi vần bằng và trắc, nhịp năm chữ đều đặn, điệp khúc lặp ở đầu mỗi khổ cùng số dòng tăng dần tạo nên một giai điệu vừa trở đi trở lại, vừa không ngừng tiến lên. Ba tiếng thu lần lượt vang lên từ xa đến gần, trong đó tiếng lá xào xạc là âm thanh hiện hình của cả bản hòa âm. Thanh bằng chiếm ưu thế khiến bài thơ êm đềm, còn những vần trắc là từ láy ngân lên làm điểm nhấn. Khép lại, tác giả ví nhà thơ như chú nai ngơ ngác lắng nghe tiếng thu.

Phần 1 – Giới thiệu bài thơ. Mượn quan niệm của người xưa rằng thu và thơ vốn gắn bó, tác giả khẳng định Tiếng thu là minh chứng cho sự đồng vọng giữa hồn thơ và hồn thu, rồi dẫn toàn văn bài thơ.

Phần 2 – Vẻ đẹp hòa âm của bài thơ.

• Thơ cổ điển coi sự tĩnh là cội rễ của mọi chuyển động nên thiên nhiên trong thơ xưa thanh vắng; các nhà Thơ mới lại nghe thấy sự sống âm thầm trong vạn vật, nên âm hưởng chung của họ là xôn xao.
• Tiếng thu không phải một âm đơn lẻ mà là bản hòa âm vừa mơ hồ vừa rõ rệt giữa tạo vật và hồn người.
• Nhạc tính là linh hồn của bài thơ: ba khổ theo ba câu hỏi, vần bằng âm “u” và vần trắc “ưc – ac”, nhịp năm chữ, điệp khúc đầu khổ, số dòng 2 – 3 – 4.
• Ba tiếng thu đi từ cảnh đến người, từ vô hình đến hữu hình; so sánh xào xạc với xao xác để thấy sắc thái riêng của tiếng lá rừng.
• Thanh bằng chiếm ưu thế, vần trắc là từ láy nối thành chuỗi; tương phản bằng – trắc tạo sự hài hòa.
• Kết lại bằng hình ảnh chú nai và tiếng lá như sứ giả của vương quốc mùa thu.

Chu Văn Sơn bắt đầu bài viết bằng một quan niệm có từ xưa: mùa thu là thơ của trời đất, còn thơ là mùa thu trong lòng người. Ông cho rằng chỉ cần đọc Tiếng thu của Lưu Trọng Lư, mọi hoài nghi về điều đó sẽ tan biến, vì ở đây hồn thơ và hồn thu đã cùng cất tiếng.

Để thấy cái mới của bài thơ, tác giả đặt nó trong sự so sánh giữa hai thời kì thơ ca. Người xưa coi cái tĩnh là trạng thái vĩnh hằng của tạo vật, nên bước vào thơ cổ là bước vào thiên nhiên yên bình, an nhiên. Các nhà Thơ mới thì muốn thâm nhập vào bên trong sự vật, khám phá sự sống bí mật, náo nức của nó; vì thế điệu hồn chung của họ là sự xôn xao. Tiếng thu của Lưu Trọng Lư nằm trong điệu hồn ấy: nó là sự hòa quyện giữa bao rung động ngấm ngầm của đất trời với rung động tinh tế của tâm hồn thi sĩ.

Theo tác giả, nét đặc sắc nhất của bài thơ là âm điệu; đọc Tiếng thu như nghe một ca khúc. Ông nhắc rằng người xưa từng nói trong thơ có nhạc, và xem nhẹ phần nhạc là bỏ quên phần hồn. Ông phân tích: cấu trúc ngôn từ tự chia bài thơ làm ba phần ứng với ba câu hỏi; vần được gieo bằng hai chuỗi, một chuỗi thanh bằng cùng âm “u”, một chuỗi thanh trắc; thể năm chữ tạo nhịp đều; mỗi khổ mở đầu bằng cùng một lời hỏi như điệp khúc; số dòng tăng dần từ hai đến bốn khiến cảm xúc dâng cao.

Đi sâu hơn, tác giả lắng nghe ba thứ tiếng thu: mùa thu khẽ thổn thức dưới ánh trăng mờ, sự rạo rực trong lòng người vợ nhớ chồng ra trận, và tiếng lá rừng. Chúng nối nhau theo một trật tự: cái chung rồi cái riêng, cảnh rồi người, ẩn kín rồi bộc lộ. Hai tiếng đầu chưa thật sự là âm thanh, chỉ cảm được bằng linh cảm; tiếng lá là từ tượng thanh duy nhất, là phần hiện hình của cả bản hòa âm. So với tiếng lá xao xác trong thơ Nguyễn Đình Thi gợi phố phường, tiếng xào xạc ở đây trầm và đục, gợi rừng già huyền bí.

Ông còn đếm tiết tấu và âm tiết, thấy thanh bằng chiếm ưu thế rõ rệt nên bài thơ có điệu êm đềm, mơ màng. Nhưng chính những vần trắc là từ láy, nối liền thành chuỗi, mới tạo điểm nhấn ngân vang. Sự đối lập ấy trở thành hài hòa. Cuối cùng, tác giả hình dung Lưu Trọng Lư như chú nai ngơ ngác nghiêng tai nghe thu; tiếng lá xào xạc là sứ giả của mùa thu, ẩn sau nó là bản giao hưởng của thiên nhiên, hồn thi sĩ và hồn thời đại.

• Luận đề: Tiếng thu là bản hòa âm giữa tiếng thu của tạo vật và tiếng thơ của thi nhân.
• Luận điểm 1: khác cái tĩnh của thơ cổ, Thơ mới mang điệu hồn xôn xao; tiếng thu là sự cộng hưởng của những nỗi xôn xao ấy.
• Luận điểm 2: âm điệu là nét đặc sắc nhất, thể hiện qua kết cấu, vần, nhịp và điệp khúc.
• Luận điểm 3: ba tiếng thu xuất hiện theo trật tự phát triển; xào xạc là âm nổi duy nhất.
• Luận điểm 4: tương quan bằng – trắc tạo âm hưởng vừa êm đềm vừa ngân vang.
• Kết luận: bài thơ là cấu trúc ngôn từ tinh vi, nơi thiên nhiên, hồn thi sĩ và thời đại cùng hòa điệu.

Bằng cách đọc thơ như nghe nhạc, Chu Văn Sơn chứng minh Tiếng thu là một tác phẩm giàu nhạc tính bậc nhất của Thơ mới. Ông chỉ ra cách bài thơ chia ba khổ theo ba câu hỏi, gieo vần đều đặn, lặp lời hỏi ở đầu khổ và tăng dần số dòng. Ba âm thanh của mùa thu nối nhau từ vô hình đến hữu hình, khép lại ở tiếng lá rừng. Thanh bằng làm nền êm, thanh trắc tạo điểm nhấn. Tất cả hòa thành một bản nhạc thu, trong đó nhà thơ như chú nai đứng lặng lắng nghe.