Bản hòa âm ngôn từ trong Tiếng thu của Lưu Trọng Lư là bài nghị luận văn học của nhà phê bình Chu Văn Sơn, chỉ ra vẻ đẹp nhạc tính của bài thơ Tiếng thu nổi tiếng, nơi lời thơ và âm thanh mùa thu hòa làm một. Văn bản được học ở Bài 2 (Vẻ đẹp của thơ ca), sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập một. Bài viết tổng hợp kiến thức về tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, hệ thống luận điểm, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy của văn bản.
Nội dung văn bản Bản hòa âm ngôn từ trong Tiếng thu của Lưu Trọng Lư
Đoạn văn trong SGK được lấy từ cuốn sách mang tên Thơ – điệu hồn và cấu trúc. Chu Văn Sơn mất năm 2019, bài thơ Tiếng thu của Lưu Trọng Lư (mất năm 1991) cũng còn trong thời hạn bảo hộ, nên Văn VN chỉ lược thuật ý chính và trích vài câu ngắn. Toàn văn bài thơ em có thể đọc ở bài Tiếng thu (Lưu Trọng Lư): tác giả, tác phẩm; phần trả lời câu hỏi SGK có trong bài soạn bài Bản hòa âm ngôn từ trong Tiếng thu.
Dẫn vào bài thơ. Tác giả mở đầu bằng một câu nói của người xưa: “Thu là thơ của đất trời, thơ là thu của lòng người”. Ai còn hoài nghi điều ấy, theo ông, chỉ cần đọc Tiếng thu là thấy hồn thơ và hồn thu đã gặp nhau. Bài thơ chín câu được dẫn trọn vẹn ngay sau lời mở đầu.
Thơ cổ điển tĩnh lặng, Thơ mới xôn xao. Người xưa coi cái tĩnh là gốc của mọi vận động, nên thiên nhiên trong thơ cổ thường yên bình, thanh vắng, gắn với sự an nhiên của thi nhân. Thơ mới thì khác: các thi sĩ muốn đi vào bên trong tạo vật để nghe sự sống âm thầm của nó. Âm hưởng chung của Thơ mới vì thế là tiếng “XÔN XAO” – nụ hoa cựa mình, chiếc lá thở dài, ánh trăng rung lên… Trong mạch ấy, tiếng thu của Lưu Trọng Lư không phải một âm thanh đơn lẻ, mà là bản hòa âm giữa nỗi xôn xao của tạo vật và nỗi xôn xao của hồn người: “Tiếng thu là một điệu huyền.”
Nhạc tính – linh hồn của bài thơ. Theo tác giả, nét đặc sắc nhất của Tiếng thu là âm điệu; bài thơ nghe như một ca khúc. Người xưa đã nói “Thi trung hữu hoạ”, cũng nói “Thi trung hữu nhạc”; bỏ qua phần nhạc là chỉ thấy phần xác của thơ. Ông phân tích cấu trúc: dù in liền hay chia khổ, bài thơ vẫn tự hình thành ba phần ứng với ba câu hỏi. Vần được gieo theo hai chuỗi – chuỗi vần bằng cùng âm “u” và chuỗi vần trắc “ưc – ac” – phong phú mà vẫn thống nhất. Thể năm chữ tạo nhịp đều, êm. Cả ba khổ cùng khởi đầu bằng lời hỏi Em không nghe, tạo thành điệp khúc; số dòng tăng dần 2 – 3 – 4, đẩy cảm xúc lên cao.
Ba thứ tiếng thu. Mỗi khổ ứng với một âm thanh: mùa thu thổn thức dưới ánh trăng, người cô phụ rạo rực trong lòng, rồi lá rừng xào xạc. Trật tự ấy dịch chuyển dần – xa tới gần, mơ hồ tới rõ nét, ẩn kín tới hiện ra. “Toàn bài chỉ có duy nhất một từ tượng thanh: xào xạc.” Hai âm đầu chỉ làm nền, không thể nghe bằng tai; tiếng lá mới nổi lên thành tiếng, như phần lộ ra ngoài của cả bản hòa âm. Tác giả so sánh xào xạc trầm, đục, gợi rừng già với xao xác cao, đanh, gợi phố phường trong thơ Nguyễn Đình Thi.
Thế cân bằng giữa thanh bằng và thanh trắc. Đếm trong toàn bài, tác giả thấy âm bằng chiếm ưu thế rõ rệt (33 trên 45 âm), tạo điệu êm đềm, thanh thoát. Nhưng điểm độc đáo lại ở phần trắc: các vần chân trắc đều là từ láy, nối thành chuỗi, ngân lên trên nền bằng như những tiếng động khẽ giữa không gian thu tĩnh. Sự tương phản ấy chính là sự hài hòa làm nên bản hòa âm.
Kết luận. Tác giả hình dung nhà thơ như hóa thân vào chú nai trong bài thơ, nghiêng tai ngơ ngác trước tiếng thu:
Con nai vàng ngơ ngác
Đạp trên lá vàng khô?
Tiếng xào xạc của lá là “vị sứ giả” của vương quốc thu huyền bí; ẩn sau nó là cả một bản giao hưởng vô hình, nơi tạo vật, hồn thi sĩ và hồn thời đại cùng ngân vang trong một cấu trúc chữ nghĩa tinh vi.
Thông tin tác giả Chu Văn Sơn
Chu Văn Sơn (1962 – 2019) sinh tại thành phố Thanh Hóa. Ông tốt nghiệp cử nhân, thạc sĩ ở Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và nhận học vị tiến sĩ Ngữ văn (chuyên ngành Văn học Việt Nam) năm 2001. Ông từng giảng dạy ở Trường Đại học Quy Nhơn (Bình Định), rồi gắn bó lâu năm với việc giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại ở khoa Ngữ văn của Đại học Sư phạm Hà Nội. Ông qua đời ngày 18 tháng 4 năm 2019 tại Hà Nội.
Chu Văn Sơn được đồng nghiệp và nhiều thế hệ học trò quý mến như một người thầy tận tâm, một nhà phê bình tinh tế và một cây bút tùy bút tài hoa. Các bài phê bình của ông thường có những phát hiện sâu sắc về thơ, được viết bằng giọng văn bay bổng, giàu hình ảnh, vừa gần gũi vừa trang nhã – không khô khan như văn nghiên cứu thông thường.
Tác phẩm tiêu biểu: Ba đỉnh cao Thơ mới: Xuân Diệu – Nguyễn Bính – Hàn Mặc Tử, Thơ – điệu hồn và cấu trúc, Hàn Mặc Tử – một hành trình sáng tạo; ông còn tham gia biên soạn nhiều sách giảng văn, phân tích tác phẩm dùng trong nhà trường và viết nhiều tùy bút.
Thông tin tác phẩm Bản hòa âm ngôn từ trong Tiếng thu
Xuất xứ văn bản
Nguồn của văn bản là cuốn sách phê bình Thơ – điệu hồn và cấu trúc (NXB Giáo dục, 2007, các trang 45 – 53) của Chu Văn Sơn. SGK in phần trích, có lược bớt một số đoạn.
Đối tượng bàn luận – bài thơ Tiếng thu
Tiếng thu là bài thơ tiêu biểu của Lưu Trọng Lư (1911 – 1991), một trong những người tiên phong của phong trào Thơ mới. Bài thơ gồm chín câu năm chữ, in trong tập thơ cùng tên và được Hoài Thanh – Hoài Chân giới thiệu trong Thi nhân Việt Nam. Bài thơ cũng được dạy ở chương trình Ngữ văn 12 (Chân trời sáng tạo).
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: nghị luận văn học (phân tích, bình giá một tác phẩm thơ).
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận; kết hợp biểu cảm qua lời bình giàu cảm xúc.
Vấn đề nghị luận
Vẻ đẹp nhạc tính của bài thơ Tiếng thu: sự hòa điệu giữa tiếng thu (nỗi xôn xao của tạo vật) và tiếng thơ (cấu trúc ngôn từ giàu âm điệu) tạo nên một bản hòa âm độc đáo.
Bố cục – văn bản có mấy phần?
Cách chia phổ biến trong sách tham khảo gồm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến hết bài thơ được dẫn): giới thiệu bài thơ Tiếng thu.
- Phần 2 (còn lại): phân tích vẻ đẹp hòa âm khi hồn thu gặp lời thơ.
Nếu muốn nắm kĩ hơn, em có thể tách phần 2 thành các ý: (1) so sánh cái tĩnh trong thơ cổ điển với sự xôn xao của Thơ mới; (2) khẳng định nhạc tính là nét đặc sắc của bài thơ; (3) phân tích cấu trúc, vần, nhịp, điệp khúc; (4) phân tích ba tiếng thu và tương quan bằng – trắc; (5) hình ảnh chú nai và lời kết.
Hệ thống luận điểm
| Luận điểm | Lí lẽ, bằng chứng tiêu biểu |
|---|---|
| Âm hưởng xôn xao của Thơ mới khác cái tĩnh của thơ cổ | Quan niệm triết học, mĩ học về cái tĩnh; thi sĩ Thơ mới lắng nghe sự sống ẩn kín của tạo vật |
| Tiếng thu là một bản hòa âm | Hòa điệu giữa nỗi xôn xao của trời đất và của hồn thi nhân |
| Nhạc tính là phương diện đặc sắc nhất | Quan niệm “thi trung hữu nhạc”; cấu trúc 3 khổ theo 3 câu hỏi; hai chuỗi vần bằng – trắc; thể năm chữ; điệp khúc, số dòng tăng dần |
| Ba tiếng thu phát triển có trật tự | Từ thổn thức, qua rạo rực, đến xào xạc; âm nền và âm nổi; so sánh xào xạc với xao xác |
| Hài hòa bằng – trắc làm nên bản hòa âm | Thống kê tiết tấu, âm bằng – trắc; vần chân trắc đều là từ láy |
Giá trị nội dung
Văn bản phát hiện và lí giải cách lời thơ của Lưu Trọng Lư hòa nhịp với những thanh âm mùa thu, qua đó giúp người đọc cảm nhận vẻ đẹp nhạc tính – linh hồn của Tiếng thu – và hiểu thêm điệu hồn xôn xao của Thơ mới. Bài viết cũng thể hiện sự trân trọng, ngưỡng mộ của tác giả với tài năng tổ chức ngôn từ của nhà thơ.
Giá trị nghệ thuật
- Lập luận chặt chẽ, đi từ khái quát (đặc điểm Thơ mới) đến cụ thể (cấu trúc, vần, nhịp, âm thanh của bài thơ).
- Kết hợp phân tích định lượng (đếm tiết tấu, âm bằng – trắc) với cảm thụ tinh tế.
- Sử dụng hiệu quả thao tác so sánh (thơ cổ – Thơ mới, xào xạc – xao xác).
- Lời văn giàu hình ảnh, nhạc điệu, cảm xúc; nhiều câu hỏi tu từ, cách viết hoa nhấn mạnh (XÔN XAO, TIẾNG THU, TIẾNG THƠ).
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề mượn khái niệm âm nhạc “hòa âm” – sự kết hợp nhiều âm thanh thành một tổng thể hài hòa – để nói về ngôn từ thơ. Nó cho biết ngay góc tiếp cận của bài viết: đọc Tiếng thu như đọc một bản nhạc, ở đó vần, nhịp, thanh điệu và hình ảnh cùng ngân lên.
Sơ đồ tư duy Bản hòa âm ngôn từ trong Tiếng thu
Sơ đồ dưới đây giúp em ôn tập nhanh các ý chính.
Lời kết
Bản hòa âm ngôn từ trong Tiếng thu của Lưu Trọng Lư là mẫu mực về cách đọc thơ từ phương diện âm nhạc. Khi ôn tập, em cần nhớ: tác giả Chu Văn Sơn (1962 – 2019), văn bản trích từ Thơ – điệu hồn và cấu trúc (2007), thể loại nghị luận văn học, bố cục 2 phần, các luận điểm về nhạc tính, ba tiếng thu và thế hài hòa bằng – trắc.
Xem thêm:
- Soạn bài Bản hòa âm ngôn từ trong Tiếng thu của Lưu Trọng Lư
- Tiếng thu (Lưu Trọng Lư): tác giả, tác phẩm
- Phân tích bài thơ Tiếng thu
- Mùa xuân chín (Hàn Mặc Tử): tác giả, tác phẩm