Tạ người cho hoa trà, biểu tượng của tình yêu và sự gắn kết, thường xuất hiện trong nhiều truyện dân gian. Những câu chuyện này không chỉ phản ánh văn hóa mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc.
Tương truyền khi Lê Hoan là tuần phủ Hưng Yên đứng ra tổ chức cuộc thi thơ vịnh “Kiều” ở Tao đàn Hưng Yên năm 1905, hắn có mời Nguyễn Khuyến vào ban chấm thi.
Khi ấy, khách văn chương ở các tỉnh gửi bài về rất nhiều; riêng Chu Mạnh Trinh gửi hai chục bài đến dự thi và đoạt giải nhất. Nguyễn Khuyến chấm thơ Chu Mạnh Trinh cho là khá; nhưng đọc đến hai câu trong bài vịnh Sở Khanh:
Làng nho người cũng coi ra vẻ,
Bợm xỏ ai ngờ mắc phải tay!
Nguyễn Khuyến tỏ vẻ không bằng lòng, phê ngay vào bên cạnh rằng:
Rằng hay thì thực là hay,
Đem “nho” đối “xỏ” lão này không ưa.
Chẳng mấy chốc, chuyện ấy lọt ra ngoài rồi lan khắp trong làng nho, ai nghe cũng lấy đó làm một giai thoại để giễu họ Chu.
Chu Mạnh Trinh từ đấy giận Nguyễn Khuyến. Khi làm án sát Hưng Yên, nhân ngày Tết, Chu cho người mang đến biếu Nguyễn Khuyến một chậu hoa trà với dụng ý cũng khá thâm: Nguyễn Khuyến lúc ấy đã bị lòa cả hai mắt, mà họ Chu lại tặng hoa chỉ có sắc, không có hương, như thế là có ý xỏ lá. Hiểu thâm ý của Chu, Nguyễn Khuyến bèn làm bài thơ mỉa như sau gửi lại cho Chu Mạnh Trinh:
Tết đến người cho một chậu trà
Đương say còn biết cóc đâu hoa!
Da mồi tóc bạc, ta già nhỉ,
Áo tía đai vàng, bác đó a?
Mưa nhỏ những kinh phường xỏ lá (1)
Gió to luống sợ lúc rơi già! (2)
Lâu nay ta chỉ xem bằng mũi,
Đếch thấy hơi thơm, một tiếng khà! (3)
Chu Mạnh Trinh đọc xong thơ vừa thẹn vừa ân hận.
Người ta nói đùa rằng một phần chính vì bài thơ này, nhất là hai câu 3, 4 mà Chu Mạnh Trinh đã phải xin từ chức án sát, không làm quan nữa. Cố nhiên lý do không phải là như vậy.
Giải thích:
- (1) Xỏ lá: còn có nghĩa là nguy hại; do câu thơ chữ Hán “Tầm thường vì vũ kinh xuyên diệp” (Những hạt mưa nhỏ dần dà cũng có thể xuyên thủng lá).
- (2) Rơi già: rơi rụng quả, gẫy mầm; do câu thơ chữ Hán “Tiêu sắt thời phong khủng lạc già” (Gió mùa khô, mạnh, làm cho quả rụng, mầm rơi).
- (3) Khà: tiếng cười khà: mắt lòa không thấy sắc đẹp nên phải ngửi, ngửi cũng “đếch thấy hơi thơm” nên đành phải cười khà.
Ý nghĩa giai thoại Tạ người cho hoa trà
Một lời phê thành chuyện cả làng nho bàn tán
Chấm thơ vịnh Kiều, Nguyễn Khuyến khen thơ Chu Mạnh Trinh nhưng không chịu cặp đối “làng nho” với “bợm xỏ”. Hai câu phê “Rằng hay thì thực là hay / Đem nho đối xỏ lão này không ưa” vừa nhại giọng thơ Kiều vừa chỉ ra chỗ khiếm nhã. Giai thoại cho thấy con mắt khó tính của nhà thơ với chữ nghĩa, và việc một lời phê có thể làm tổn thương lòng tự ái của người được phê.
Món quà có ẩn ý
Chậu hoa trà có sắc mà không có hương, gửi cho người đã lòa hai mắt. Nguyễn Khuyến hiểu ngay ý xỏ lá và đáp lại bằng một bài thơ Nôm: mắt không thấy hoa, mũi ngửi cũng chẳng thấy thơm, chỉ còn biết cười khà. Ông dùng chính sự thiệt thòi của mình để giễu lại người cho quà, khéo léo mà sâu cay.
Tiếng cười của bậc lão thành
Câu “Áo tía đai vàng, bác đó a?” nhắc người kia đang làm quan to, trong khi mình đã già, về ở ẩn. Giọng thơ vừa tự trào vừa mỉa, đúng phong cách thơ trào phúng của Nguyễn Khuyến mà học sinh vẫn gặp trong các bài thơ của ông.
Nguồn gốc giai thoại Tạ người cho hoa trà
Nguyễn Khuyến (1835–1909) là nhà thơ đỗ đầu cả ba kỳ thi (Tam nguyên Yên Đổ), cuối đời mắt kém rồi lòa. Chu Mạnh Trinh (1862–1905) là tiến sĩ, nổi tiếng với bài “Hương Sơn phong cảnh ca” và đoạt giải trong cuộc thi thơ vịnh Kiều do tuần phủ Lê Hoan tổ chức ở Hưng Yên. Đây là giai thoại văn học truyền miệng, chi tiết có nhiều bản khác nhau; chính bài viết cũng ghi lý do từ quan theo lời đồn “cố nhiên không phải là như vậy”.
Đọc thêm về Nguyễn Khuyến: Giới thiệu tác giả Nguyễn Khuyến, Tuyển tập thơ Nguyễn Khuyến, Soạn bài Thu điếu, Bạn đến chơi nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Chu Mạnh Trinh tặng Nguyễn Khuyến chậu hoa trà?
Theo giai thoại, ông giận vì bị Nguyễn Khuyến phê thơ, nên tặng hoa trà có sắc mà không hương cho người đã lòa mắt, ngầm ý châm chọc.
Nguyễn Khuyến đáp lại món quà thế nào?
Ông làm bài thơ “Tạ người cho hoa trà”, nói mình mắt không thấy hoa, chỉ xem bằng mũi mà cũng chẳng thấy hơi thơm, đành cười khà một tiếng.