Sự tích con nhái (truyện dân gian Thái) mang đến những bài học sâu sắc về cuộc sống. Qua câu chuyện, người đọc sẽ khám phá những giá trị văn hóa độc đáo. Hãy cùng tìm hiểu nguồn gốc và ý nghĩa của truyền thuyết này.
Xưa kia, tại một bản nọ, người dân sống ở đây rất lười biếng lao động. Họ suốt ngày chỉ thích ăn chơi, có rượu là ngồi uống suốt cả ngày, bị say gục xuống đấy, khi tỉnh lại ngồi uống tiếp, mặc kệ cho ruộng nương đầy cỏ mọc.
Tiếng xấu đồn lan xa rơi tận chín suối, người các nơi nghe kể về tật xấu của dân bản lười nên tò mò, hiếu kỳ tìm đến xem. Tới nơi, họ chứng kiến thấy cảnh dân bản ai cũng say sưa lướt khướt nên đành lắc đầu ngán ngẩm.
Thế rồi lâu ngày, dần dần dân ở bản lười không còn gì để ăn. Vậy là cả bản sống bằng cách đi ăn trộm của bản khác. Bị mất cắp nhiều quá, người dân ở bản khác không chịu được nên mới cùng nhau kiện lên vua Then.
Vua Then cắt cử xen cha xuống mường lúm để xem thực hư ra sao, thì mọi chuyện đúng là như dân đã kiện. Vua Then bèn cho gọi từng gia đình trong bản lười lên để hỏi tại sao lại cứ đi ăn trộm ăn cắp của người khác vậy.
Họ thưa với vua Then rằng, tất cả là do tại rượu. Rượu đã làm cho họ đê mê, lú lẫn nên làm những điều xấu. Vua Then mới khuyên họ, đã biết thế thì từ nay hãy bớt uống rượu, và tìm tới những bản giầu có để mà học ở người ta cách làm ăn.
Nghe theo lời khuyên của vua Then, hầu hết các gia đình trong bản lười quyết tâm cai rượu, và đi tìm tới những người giỏi học cách thế nào để có thể làm ra nhiều thóc, nhiều ngô.
Chỉ còn lại duy nhất một gia đình, người chồng quá nát rượu, người vợ khuyên nhủ thế nào cũng không cản được anh ta ngày này qua tháng khác đắm chìm trong men rượu. Khuyên chồng không được, người vợ giận quá nên mới đem theo cả đàn con nhỏ nhảy xuống suối tự vẫn.
Thấy họ bị chết oan, nên vua Then trên mường bun mới biến họ thành con nhái suối, để họ còn được sống ở dưới mường lúm. Khi tỉnh rượu, không thấy vợ con đâu nên người chồng mới ân hận đi tìm. Anh ta đi dọc theo bờ suối, miệng thì gọi “é ả, é ả!” (Con ơi, con ơi!).
Nghe có tiếng người gọi, vợ con của anh ta lúc này đã biến thành bầy nhái suối mới ngoi nổi lên và kêu “ọt, ọt!” để đáp lại. Thấy tất cả vợ con đã hoá thành bầy nhái, anh ta quá tuyệt vọng, nên cũng nhảy xuống suối tự vẫn và hoá thành nhái suối giống như vợ con. Sau khi biến thành nhái suối, người chồng nát rượu và vợ con vẫn suốt ngày kêu tìm nhau. Con này kêu “é ả, é ả!” thì con kia lại kêu “ọt, ọt” đáp lại. [1]
Chú thích:
[1] Người Thái gọi loài nhái suối này là tô é ọt. É ọt có bộ da màu như lá chuối khô, chỉ sống ở ven suối, chuyên ăn rêu đá, xuất hiện nhiều vào tháng 9, 10 để kết đôi sinh sản. Người đi soi bắt nhái suối thường giả giọng kêu “é ả, é ả”, dụ chúng kêu “ọt, ọt” đáp lại để mà định hướng được chỗ chúng đang nấp.
Ý nghĩa truyện Sự tích con nhái
Cái giá của men rượu
Cả bản lười uống rượu từ sáng đến tối, ruộng nương bỏ cỏ mọc, đến khi đói thì đi ăn trộm của bản khác. Truyện nói thẳng một chuỗi hậu quả: say sưa sinh lười biếng, lười biếng sinh đói khổ, đói khổ sinh trộm cắp. Lời thưa của dân bản với vua Then, “tất cả là do tại rượu”, vừa là lời thú nhận vừa là bài học cho người nghe.
Người biết sửa và người không chịu sửa
Vua Then không trừng phạt ngay mà khuyên bớt rượu, đi học cách làm ăn của các bản giàu. Hầu hết các nhà nghe theo và đổi đời. Chỉ một người chồng nát rượu không chịu bỏ, để vợ con tuyệt vọng nhảy suối. Kết cục bi thảm rơi vào chính người không chịu thay đổi, và cả những người thân vô tội bên cạnh anh ta.
Tiếng gọi muộn màng bên suối
Tiếng “é ả, é ả” (con ơi) của người cha và tiếng “ọt, ọt” đáp lại của bầy nhái là hình ảnh ám ảnh nhất. Sự ân hận đến khi đã quá muộn. Truyện giải thích tiếng kêu của loài nhái suối, đồng thời để lại lời nhắc cho những gia đình có người nghiện rượu.
Nguồn gốc truyện Sự tích con nhái
Đây là truyện dân gian của người Thái ở Tây Bắc. Truyện dùng nhiều khái niệm của người Thái: vua Then ở mường bun (cõi trời), con người sống ở mường lúm (cõi dưới). Chú thích trong bài cho biết người Thái gọi loài nhái suối này là “tô é ọt” và thợ săn vẫn giả tiếng “é ả” để dụ chúng kêu đáp. Bài không ghi người sưu tầm.
Site có một truyện cùng tên nhưng khác nội dung là Sự tích con nhái trong mục cổ tích Việt Nam. Đọc thêm truyện Thái Sự tích chiếc áo chàm xẻ tà và đoạn trích truyện thơ Thái Lời tiễn dặn (Ngữ văn 11).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhái suối kêu “ọt, ọt”?
Theo truyện, đó là tiếng vợ con người chồng nát rượu, đã hóa thành nhái, đáp lại tiếng gọi “é ả” (con ơi) của anh ta bên suối.
Truyện muốn khuyên điều gì?
Truyện khuyên người ta bỏ thói say sưa, chăm chỉ làm ăn và biết sửa lỗi khi còn kịp, kẻo gây khổ cho cả gia đình.