Soạn bài Người trong bao (Sê-khốp) – Ngữ văn 11 chương trình cũ

Nhân vật Bê-li-cốp được miêu tả như thế nào? Chọn một vài chi tiết tiêu biểu cho tính cách Bê-li-cốp. Lối sống của Bê-li-cốp đã ảnh hưởng đến tinh thần và hoạt động của các giáo viên và người dân thành phố ra sao?

Trả lời:

• Diện mạo, trang phục: nắng ráo mấy hắn cũng ủng cao su, ô dài, áo khoác dày cộp; mặt khuất sau cổ áo dựng cao, mắt sau cặp kính đen, tai bịt bông; lên xe ngựa là đòi kéo mui che kín. Ô, đồng hồ, con dao nhỏ đều có bao riêng.
• Thói quen, sở thích: hắn ca ngợi quá khứ, đắm mình trong thứ ngôn ngữ cổ đã chết như một cách lánh xa hiện tại; về nhà vẫn khóa chặt cửa, đi ngủ thì kéo chăn trùm kín, nằm trong gian buồng hẹp như chiếc hộp.
• Tư tưởng: hắn chỉ tin những chỉ thị, thông tư cấm đoán; điều gì được phép mà chưa ghi rõ thì hắn nghi ngại. Câu cửa miệng của hắn là sợ “nhỡ lại xảy ra chuyện gì”.
• Ảnh hưởng: cái tính đa nghi, sợ hãi ấy lây sang mọi người. Giáo viên vốn là người có học, đọc nhiều sách hay, vậy mà bị hắn “khống chế” suốt mười lăm năm. Dân thành phố dần trở nên e dè trước đủ mọi việc, từ cất tiếng nói to, viết một lá thư, làm quen ai đó, cho đến đọc sách, giúp người nghèo hay dạy người khác biết chữ.

⇒ Bê-li-cốp là điển hình cho kiểu người hèn nhát, bảo thủ, sống thu mình và tự nguyện làm “cái loa” cho trật tự cấm đoán của xã hội Nga cuối thế kỉ XIX.

Vì sao Bê-li-cốp chết? Giải thích thái độ, tình cảm của mọi người đối với Bê-li-cốp lúc y còn sống và khi đã qua đời. Tình cảm và thái độ ấy nói lên điều gì?

Trả lời:

• Nguyên nhân cái chết: bề ngoài là cú ngã cầu thang và tràng cười của Va-ren-ca; sâu xa là việc hắn bị lôi ra khỏi cái bao của mình, trở thành trò cười trước thiên hạ. Một người lúc nào cũng sợ dư luận như hắn không chịu nổi sự xấu hổ ấy. Chi tiết gương mặt hắn mãn nguyện khi đã nằm yên trong quan tài, như đã vào được cái bao không bao giờ phải chui ra, cho thấy cái chết chính là đích đến tất yếu của lối sống trong bao.
• Thái độ khi hắn còn sống: mọi người sợ hắn, ngại hắn, nhưng không ai dám chống lại; họ để hắn chi phối, vì chính họ cũng đã bị nhiễm lối sống dè dặt, an phận.
• Thái độ khi hắn chết: đi đưa đám, ai cũng cảm thấy nhẹ nhõm, sung sướng như được giải thoát, dù ngoài mặt vẫn tỏ ra buồn bã. Thế nhưng chưa đầy một tuần, cuộc sống lại trở về tẻ nhạt, ngột ngạt như cũ.
• Ý nghĩa: cái chết của một Bê-li-cốp không chấm dứt được “chủ nghĩa Bê-li-cốp”; còn bao nhiêu người trong bao đang sống. Nhà văn cảnh báo: phải thay đổi chính lối sống, chứ không chỉ chờ một con người biến mất.

Phân tích ý nghĩa tư tưởng – nghệ thuật của biểu tượng “cái bao”; từ đó khái quát chủ đề tư tưởng của truyện ngắn Người trong bao.

Trả lời:

• Cái bao vật chất: giày cao su, ô, áo bông, kính râm, bao đựng đồ, căn buồng như cái hộp, cỗ quan tài – tất cả là những lớp vỏ hắn dùng để tách mình khỏi thế giới.
• Cái bao tinh thần: lối nghĩ khuôn sáo, chỉ tin vào thông tư cấm đoán; nỗi sợ hãi thường trực; sự tôn sùng quá khứ.
• Cái bao xã hội: bầu không khí ngột ngạt của nước Nga đương thời, nơi nhiều người chấp nhận sống an phận, câm lặng, mất tự do.

Chủ đề: truyện phê phán lối sống hèn nhát, bảo thủ, ích kỉ, sợ hãi cái mới – một căn bệnh tinh thần của giới có học nước Nga lúc bấy giờ – và kêu gọi con người thoát ra khỏi “cái bao”, sống tự do, có ý nghĩa.

Theo anh (chị), truyện ngắn Người trong bao có những đặc sắc gì về nghệ thuật (cách kể chuyện; chọn ngôi kể, giọng kể; xây dựng nhân vật, biểu tượng…)?

Trả lời:

• Kết cấu truyện lồng truyện: người kể ẩn danh kể về cuộc gặp của Bu-rơ-kin và I-van; Bu-rơ-kin lại kể chuyện Bê-li-cốp ở ngôi thứ nhất. Cách kể này vừa khách quan vừa gần gũi, tạo khoảng cách để người đọc tự suy ngẫm.
• Giọng kể: hóm hỉnh, giễu cợt nhẹ mà xót xa, lắng xuống thành trầm tư ở đoạn kết.
• Xây dựng nhân vật: phóng đại vừa đủ những chi tiết ngoại hình, thói quen để Bê-li-cốp vừa kì quặc vừa thật; đặt hắn bên cạnh Va-ren-ca, Cô-va-len-cô sôi nổi để làm nổi bật sự đối lập.
• Biểu tượng: “cái bao” xuyên suốt, giàu sức khái quát, trở thành tên gọi cho cả một kiểu người.

Thảo luận về ý nghĩa thời sự của truyện ngắn Người trong bao.

Trả lời: Với nước Nga cuối thế kỉ XIX, truyện là lời cảnh tỉnh về sự trì trệ của xã hội dưới chế độ chuyên chế và thói an phận của giới trí thức. Hơn một thế kỉ sau, “người trong bao” vẫn tồn tại dưới nhiều dạng: người ngại thay đổi, chỉ làm đúng khuôn mẫu cho an toàn; người sợ trách nhiệm, không dám bày tỏ chính kiến; người khép mình trong thế giới ảo, xa lánh đời thực. Đọc truyện, mỗi người có dịp tự hỏi mình đang sống trong cái bao nào và cần dũng cảm bước ra.

Nhập vai Bê-li-cốp để kể lại truyện ngắn Người trong bao bằng ngôi thứ nhất.

Trả lời: (đoạn tham khảo)

Tôi là Bê-li-cốp, dạy tiếng Hi Lạp ở trường trung học thành phố. Người ta bảo tôi kì quặc vì trời nắng tôi vẫn ủng cao su, ô dài, áo bông. Nhưng biết đâu được, trời đang đẹp có thể đổ mưa, khí lạnh có thể làm người ta ốm. Mọi thứ của tôi đều nằm gọn trong bao, như thế mới yên tâm. Tôi chỉ tin vào những gì thông tư cho phép; điều gì chưa có quy định, tôi thấy bất an. Tôi hay ghé thăm đồng nghiệp, ngồi im lặng cho họ hiểu rằng tôi để ý đến mọi việc. Rồi cô Va-ren-ca xuất hiện, mọi người gán ghép, tôi cũng tính chuyện lập gia đình, nhưng hôn nhân là việc hệ trọng, phải suy tính kĩ. Một hôm tôi thấy cô ấy và em trai đạp xe ngoài phố – một nhà giáo mà đi xe đạp! Tôi đến khuyên Cô-va-len-cô, anh ta lại nổi nóng, xô tôi lăn xuống cầu thang, và Va-ren-ca đứng dưới cười vang. Tôi về nhà, cất tấm ảnh cô ấy đi và nằm xuống. Có lẽ chỉ khi được nằm yên trong một cái hộp chắc chắn, không ai nhìn thấy, tôi mới thật sự yên lòng.

Theo tưởng tượng của anh (chị), hãy viết một đoạn kết khác cho truyện ngắn Người trong bao.

Trả lời: (gợi ý) Em có thể để Bê-li-cốp không chết: sau cú ngã và tiếng cười, hắn nằm suy nghĩ nhiều ngày, lần đầu tiên tự hỏi vì sao mình sợ hãi mọi thứ. Một buổi sáng nắng đẹp, người ta ngạc nhiên thấy hắn ra phố không mang ô, không đi giày cao su, ngượng ngập chào Va-ren-ca. Cái kết này mang tinh thần lạc quan: con người có thể tự phá bỏ cái bao của mình. Hoặc theo hướng ngược lại: Bê-li-cốp chết, nhưng một “Bê-li-cốp mới” lại xuất hiện ở trường, nhấn mạnh rằng lối sống trong bao chưa hề biến mất.

Dòng nào sau đây có thể thay thế cho nhan đề của truyện ngắn? Vì sao? A. Bê-li-cốp; B. Một con người kì quái; C. Không thể sống như thế!; D. Câu chuyện trong nhà kho; E. Người mang vỏ ốc.

Trả lời: Không nhan đề nào thay thế trọn vẹn được “Người trong bao”. Tên nhân vật (A) hay cách gọi ở phương án B chỉ nói về một cá nhân; C chỉ nêu thông điệp; D chỉ nói bối cảnh kể chuyện. “Người mang vỏ ốc” (E, cách dịch của một bản khác) gần nghĩa nhất vì cũng gợi hình ảnh con người thu mình trong lớp vỏ, nhưng “cái bao” mới đúng với biểu tượng xuyên suốt truyện và đủ sức gọi tên cả một hạng người, một cách sống.

Tìm một vài thành ngữ, tục ngữ Việt Nam có nội dung gần gũi với “lối sống trong bao”, với kiểu người như Bê-li-cốp.

Trả lời: Ếch ngồi đáy giếng; Đóng cửa bảo nhau; Sợ bóng sợ gió; Thấy bóng đã sợ; Một điều nhịn chín điều lành (hiểu theo nghĩa nhẫn nhục, cam chịu); Tránh voi chẳng xấu mặt nào; Ngậm miệng ăn tiền; Cẩn tắc vô áy náy (khi bị đẩy tới mức thái quá).