Quận He là một trong những vùng đất giàu truyền thuyết và huyền thoại. Những câu chuyện dân gian nơi đây phản ánh văn hóa và tâm hồn của người dân. Khám phá những điều kỳ diệu trong từng trang truyện sẽ mang đến cho bạn nhiều bất ngờ.
Vào thời nhà Lê, có hai vợ chồng một nhà nghèo ở làng Đồng Lùi, sinh được một người con trai đặt tên là Nguyễn Hữu Cầu. Thuở trẻ, Cầu mồ côi bố, người mẹ túng bấn phải cho chàng đi ở, nhưng sau cũng cố gắng cho đi học.
Trong lớp, chàng là người ngỗ nghịch không chịu kém ai. Bấy giờ có một bạn học kình địch với Cầu là Phạm Đình Trọng. Hắn là người thường được thầy khen nết na chăm chỉ, nhưng Cầu thì nhất định không phục.
Một hôm thầy đi đám, có cho Cầu và Trọng cùng theo. Lúc về, nhà đám biếu thầy một cái thủ lợn. Hai người ganh tị nhau không chịu xách. Thầy liền ra một câu đối: Huề trư thủ nghĩa là “xách đầu lợn”, bảo ai đối hay thì được miễn.
Trọng đối lại là Phan long lân nghĩa là “vin vẩy rồng”. Còn Cầu thì đối là Phá Tần diệt Sở. Thầy gõ một giáo quạt vào đầu Cầu, chê Cầu đối gì mà lại thừa chữ. Nhưng Cầu cố cãi:
– Tôi dẫu đối sai, nhưng tôi không muốn vin vẩy rồng mà lóc vẩy rồng kia!
Thầy mắng:
– Thế thì tội to đấy, không phải chơi đâu, con ạ!
Cuối cùng, chàng bị thầy bắt xách thủ lợn về nhà.
Hôm khác, thầy lại ra một câu đối: Mười rằm trăng náu, mười sáu trăng treo. Trọng đối: Tháng Giêng rét dài, tháng Hai rét lộc. Câu của Cầu là: Tháng mười sấm rạp, tháng Chạp sấm động. Thầy bảo cả hai người:
– Thằng Trọng có khẩu khí làm quan to, còn thằng Cầu thì chỉ làm giặc!
Lúc ra chơi, Trọng bảo Cầu:
– Tao sẽ cầm quân tiêu diệt mày.
Cầu đáp:
– Nếu tao làm giặc thì tao sẽ đánh tan xác những đứa vào luồn ra cúi.
Được ít năm, Cầu lại đi học với một thầy đồ khác. Một hôm nhà thầy có việc phải mổ trâu thết khách, nhân ra cho học trò câu đối: Tề hoàng ngưu, Cầu đối: Trảm bạch xà. Thầy cho biết như thế là sai luật. Cầu đáp:
– Tôi chỉ nhìn vào ý mà không nhìn vào chữ. “Giết trâu vàng” chính là đối với “chém rắn trắng” đó ạ!
Thầy tấm tắc khen:
– Thằng bé này ngày sau có chí lớn. Hãy cố lên con ạ!
Nhưng rồi sau đó ít lâu Cầu bỏ văn học võ. Năm mười tám tuổi, người chàng khoẻ như voi, tiếng to như sấm, có thể hai tay cầm hai cối đá ném xa vài trăm thước. Chàng lại giỏi nghề bơi lặn, lặn suốt một hơi, từ tả ngạn sông Bạch Đằng đến bãi huyện Yên Phong mới lên.
Bấy giờ chúa Trịnh chuyên quyền làm nhiều điều bạo ngược, trăm tình nghìn tội đều đổ vào đầu dân. Dân tỉnh Đông rủ nhau làm giặc. Cầu cũng gia nhập vào đám giang hồ. Dần dần, chàng là bộ hạ đắc lực của Nguyễn Cừ. Bấy giờ Cừ xưng hùng một dải Hải Đông. Cừ rất yêu tài chàng, gả con gái cho và phong làm quận công.
Có lần Cầu bị quan quân bắt được. Chúng đưa chàng ra xử trảm. Sắp bị chém, chàng nói với quản ngục:
– Chém thì chém nhưng hãy lập đàn chay, dựng cột phướn cho ta lễ Phật, rồi sẽ chịu hành hình. Như thế ta sẽ thoả cái linh hồn mà không quấy nhiễu ai nữa.
Bọn quan quân nghe nói cũng sợ, bèn cho lập đàn bên sông. Cầu được cởi trói, thong thả vào lễ Phật rồi trèo lên đài, quan quân vây bọc kín ở dưới. Chúng thấy Cầu chắp tay niệm “nam mô” hai tiếng rồi vụt một cái, đã thấy đâm đầu xuống sông.
Chúng hốt hoảng rải quân vây đón hai đầu, nhưng tìm mãi không được. Trong khi đó thì Cầu đã lặn suốt theo dọc sông hơn ba mươi dặm mới bỏ lên bộ. Khi quan quân biết, thì chàng đã cướp được một con ngựa chạy như bay, không còn ai đuổi kịp.
Cừ thất bại, Cầu tự lập thành một đảng riêng, tiếp tục công việc của bố vợ. Chàng đem đồ đảng chiếm Đồ Sơn làm căn cứ. Khi tế cờ, chàng bắt kỳ dịch trong làng ấy phải dọn đền thờ Thành hoàng, vứt hết bài vị của thần đi, rồi dựng bài vị mới đề danh hiệu của mình vào mà thờ.
Chàng bảo họ: – “Trên có trời, dưới có đất, giữa chỉ có mình ta là hơn cả, thứ thần linh này không đáng thờ bằng ta!”.
Hôm khởi nghĩa có con cá he lớn vào sông nên người ta gọi Cầu là “quận He”. Thấy chàng lặn giỏi và có tài đánh thuỷ, người ta cũng tôn làm “thần cá biển”.
Tuy vậy, chàng đánh bộ cũng rất cừ. Hồi ấy có một con ngựa thần thỉnh thoảng cứ vào buổi trưa lại từ dưới sông hiện lên rồi lững thững tiến vào một cái miếu ở ngoài đồng. Biết là ngựa quý, Cầu đến miếu nấp định bắt nhưng ngựa lạ hơi vừa động vào đã bị nó đá. Cầu bèn lấy thóc mang đặt ở miếu rồi ngồi rình. Ngựa lúc đầu không chịu ăn. Về sau mon men tới ăn. Mấy lần như thế.
Cầu bắt đầu làm quen và dần dần ngựa chịu để cho Cầu cưỡi. Ngựa thần ngày đi ngàn dặm, hang sâu khe lớn vượt qua như bay. Ngựa lại rất mến chủ. Có khi người và ngựa bị bại trận lìa nhau mấy ngày trời, nhưng chỉ một thời gian sau, ngựa lại tìm về với chủ.
Triều đình cho Cầu là giặc nguy hiểm, cố lo diệt trừ. Chúng sai một quan thuỷ đạo đốc lĩnh rất thiện thuỷ chiến đem binh thuyền đến đánh. Cầu cho mười chiếc thuyền giả cách thua chạy. Bao nhiêu quan thuyền được lệnh ra sức đuổi theo. Thuyền của Cầu lui vào bến Cát-bạc.
Ở chỗ đó gió to sóng dữ, quan thuyền cao to lại nặng không tài nào lái được, bị dạt sang bờ bên Đông. Cầu chỉ chờ có lúc ấy liền đem thuyền nhẹ đến vây đánh. Quan quân tan vỡ, thuỷ đạo đốc lĩnh giơ tay chịu trói.
Nhà vua rất lo, phái mười đạo quân, cầm đầu là một viên đại tướng nổi tiếng tới đánh. Cầu tìm chỗ hiểm đặt quân phòng giữ, nhưng bề ngoài thì cho dành những quân già yếu để lừa địch. Đại tướng khinh thường, dẫn mười đạo quân tiến vào.
Tiến đến đâu, quân Cầu giả thua quăng khí giới bỏ chạy đến đấy. Cầu chờ cho chúng tiến đến chỗ phải nối đuôi nhau mà đi, nổ một phát súng hiệu, quân mai phục bốn bề xông ra diệt một lúc hết cả mười đạo quân. Đại tướng chỉ còn chạy thoát lấy thân.
Mãi về sau, Phạm Đình Trọng bấy giờ đã là tướng tâm phúc của chúa Trịnh, tình nguyện xin đi đánh Cầu. Trọng trước lúc xuất quân, gửi cho Cầu một vế câu đối: Thổ tiệt bán hoành: thuận giả thượng, nghịch giả hạ (nghĩa là chữ “thổ” cắt đi một nửa ngang, nếu để xuôi là chữ “thượng”, để ngược là chữ “hạ”).
Ý bảo Cầu nếu thuận sẽ để yên, nếu nghịch thì tiêu diệt. Cầu nghĩ ngay vế đối gửi lại cho Trọng: Ngọc tàng nhất điểm: xuất vi chúa, nhập vi vương (nghĩa là chữ “ngọc” giấu trong mình một chấm, đưa ra là chữ “chúa”, cất đi là chữ “vương”). Ý bảo ta một là làm chúa, hai là làm vua, chứ không thèm đầu hàng.
Hai bên dàn quân giao chiến luôn mấy trận, quân của Trọng bị đánh tơi bời. Nhưng Trọng cố xin chúa cho mình tập hợp quân xứ Bắc như rươi, quân xứ Đoài như trấu để vây bọc Cầu.
Quân của Cầu ít, lại đóng rải rác ở cuối ghềnh đầu bãi, sau đó bị quân địch dần dần dồn lại trong vòng vây. Những kẻ xông xáo định tìm cách vượt ra đều bị chết dần chết mòn. Tình thế rất nguy ngập. Một hôm, Cầu lặn đến thuyền Trọng.
Mặc dầu lính canh gác vòng trong vòng ngoài, chàng cũng bám được vào bánh lái trèo được lên quan thuyền trong đêm tối. Bấy giờ Trọng đang ngủ say. Cầu quẳng vào một bức thư đại ý nói: “Ta có thể lấy đầu nhà ngươi như thò tay vào túi lấy một vật gì.
Nhưng nghĩ tình bạn đồng học nên ta tha cho. Đổi lại, nhà ngươi hãy mở cho quân ta một lối thoát”. Sáng dậy, Trọng đọc thư thấy sợ quá. Hắn một mặt trưng thu tất cả các chiếu trong vùng kết liền với nhau làm một, rồi trải ra trên mặt sông để đề phòng Cầu lén đến.
Mặt khác, “tương kế tựu kế” hắn mở một lối cho quân Cầu rút lui, nhưng lại phục binh đợi khi quân Cầu rút được nửa chừng thì hai mặt xông vào ập đánh. Trận ấy quân của Cầu thứ bị giết, thứ bị đắm đuối, thứ chạy trốn, tan tác khắp nơi.
Một bộ phận thoát được theo chủ tướng chạy vào Nghệ An. Đến đây không may cho Cầu, thuyền bị bão lớn đắm gần hết phải bỏ lên bộ. Đi qua vùng Hoàng Mai, chàng bị thuộc tướng của Trọng bắt được. Chàng than lên: – “Nếu trời không hại ta thì lũ chó chết đừng có hòng mó đến người ta!”.
Lúc Cầu bị tử hình, vợ yêu của chàng là Nguyễn Thị Quỳnh đến gặp mặt và rút dao đâm cổ, quyết theo chồng về cõi âm cho có bạn. Con ngựa của chàng cũng bỏ ăn ba ngày, rồi đi đâu mất biệt.
Ngày nay dân Đồ Sơn còn thờ Nguyễn Hữu Cầu. Người ta bày ra tục chọi trâu để nhớ lại sức mạnh vô địch của Quận He đã từng một thời làm cho quân triều run sợ. Người ta thường nói “gan Quận He” để chỉ những người nào gan góc dũng cảm.
Ý nghĩa truyện Quận He
Khẩu khí từ thuở đi học
Phần đầu truyện là một chuỗi câu đối của hai cậu học trò. Trọng đối “Phan long lân” (vin vẩy rồng), mong bám vào người quyền quý mà tiến thân; Cầu đối “Phá Tần diệt Sở”, “Trảm bạch xà” (chém rắn trắng, điển tích Lưu Bang khởi binh). Thầy đồ đoán ngay một người sẽ làm quan to, một người sẽ “làm giặc”. Dân gian thích dùng câu đối thuở nhỏ để báo trước số phận nhân vật, như một cách nói tính cách làm nên con người.
Hai người bạn học ở hai chiến tuyến
Lớn lên, Phạm Đình Trọng thành tướng của chúa Trịnh, còn Nguyễn Hữu Cầu cầm đầu nghĩa quân. Cặp câu đối chiết tự chữ “thổ” và chữ “ngọc” trước trận đánh là cuộc đấu trí đẹp nhất truyện: một bên dọa “thuận thì để yên, nghịch thì diệt”, một bên đáp “ra là chúa, vào là vương”. Đêm Cầu lặn tới thuyền Trọng, ném thư mà không giết, vì nghĩ tình bạn đồng học, cho thấy người anh hùng của dân gian vẫn trọng nghĩa cũ.
Người anh hùng của dân nghèo
Dân gian kể Quận He khỏe như voi, lặn một hơi mấy chục dặm, có ngựa thần biết tìm về với chủ. Những phép lạ ấy là cách người dân bày tỏ lòng mến mộ một thủ lĩnh dám chống lại chúa Trịnh “trăm tình nghìn tội đều đổ vào đầu dân”. Cái chết của Cầu, người vợ tự vẫn theo chồng, con ngựa bỏ ăn rồi biến mất, khép lại truyện bằng nỗi tiếc thương.
Nguồn gốc truyện Quận He
Quận He là Nguyễn Hữu Cầu (?–1751), thủ lĩnh một cuộc khởi nghĩa nông dân lớn chống chúa Trịnh vào giữa thế kỷ XVIII, hoạt động mạnh ở vùng Hải Dương, Sơn Nam, lấy Đồ Sơn làm căn cứ; ông từng theo Nguyễn Cừ trước khi tự lãnh đạo nghĩa quân. Năm 1751 ông bị quân của Phạm Đình Trọng bắt ở Nghệ An và bị xử tử. Truyện là truyền thuyết dân gian về ông: tên “He” theo truyện là do con cá he lớn vào sông hôm khởi nghĩa; các chi tiết lặn sông, ngựa thần là phần kỳ ảo. Bản kể trên không ghi người kể; trang truyencotich.vn không có bản cùng tên để đối chiếu.
Đọc thêm truyện về những người có sức khỏe phi thường trên trang: Ông Ồ, Lê Như Hổ; và truyện lễ hội vùng biển Sự tích hội chọi trâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Nguyễn Hữu Cầu được gọi là Quận He?
Theo truyện, hôm khởi nghĩa có con cá he lớn vào sông nên người ta gọi ông là “quận He”; ông bơi lặn giỏi nên còn được tôn là “thần cá biển”.
Phạm Đình Trọng và Nguyễn Hữu Cầu có quan hệ gì?
Trong truyện, hai người là bạn học cùng thầy, lớn lên đứng ở hai phía: Trọng làm tướng của chúa Trịnh và là người đánh bại, bắt được Cầu.