Mở bài Vợ chồng A Phủ hay nhất – 15 mẫu trực tiếp, gián tiếp, nâng cao

Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài là truyện ngắn đặc sắc viết về đồng bào vùng cao Tây Bắc trước Cách mạng. Từ câu chuyện của Mị và A Phủ, Tô Hoài vừa phơi bày nỗi khổ của con người dưới ách cường quyền, thần quyền, vừa phát hiện trong họ một sức sống không gì dập tắt nổi, dẫn họ tới con đường tự giải thoát.

Tô Hoài, tên khai sinh là Nguyễn Sen, là cây bút văn xuôi có sức viết bền bỉ hiếm thấy, đặc biệt am hiểu phong tục và đời sống của nhiều vùng đất. Năm 1952, ông đi cùng đoàn quân giải phóng lên Tây Bắc, sống cùng đồng bào suốt tám tháng, và từ chuyến đi ấy đã ra đời Vợ chồng A Phủ, in trong tập Truyện Tây Bắc năm 1953. Tác phẩm kể về hai thân phận nô lệ trong nhà thống lí Pá Tra: Mị, cô con dâu gạt nợ, và A Phủ, chàng trai mồ côi phải ở trừ nợ. Bằng ngòi bút vừa chân thực vừa thấm đẫm yêu thương, Tô Hoài đã cho thấy con người dù bị đày đọa đến đâu vẫn giữ được niềm ham sống và ước mơ thoát khỏi kiếp tôi đòi.

Nhan đề Vợ chồng A Phủ nghe giản dị như một lời giới thiệu, nhưng lại chứa cả hành trình của hai con người. Mị và A Phủ vốn chẳng quen biết, cùng bị trói buộc vào món nợ nhà thống lí, rồi chính lòng thương nhau trong cảnh khổ đã đưa họ cùng trốn khỏi Hồng Ngài và nên vợ nên chồng. Truyện ngắn của Tô Hoài vì thế không chỉ là bức tranh về kiếp người lầm than ở núi cao Tây Bắc mà còn là câu chuyện về sự gắn bó, về con đường thoát khỏi đêm tối để tìm đến ánh sáng của những phận nghèo nơi núi cao.

Có những trang văn chỉ có thể viết ra sau khi nhà văn đã thật sự sống giữa đời sống của nhân vật. Năm 1952, Tô Hoài cùng bộ đội lên giải phóng Tây Bắc, tám tháng trời ăn chung, ở chung với đồng bào vùng cao, lặn lội từ vùng căn cứ du kích trên đỉnh núi xuống những bản làng vừa thoát khỏi ách giặc. Ông mang về xuôi nỗi thương nhớ một miền đất và những số phận khiến ông day dứt. Truyện ngắn Vợ chồng A Phủ chính là kết tinh của chuyến đi ấy, nơi số phận của Mị cùng A Phủ được kể lại với tất cả sự thấu hiểu và cảm thông của người trong cuộc.

Nhắc đến Tô Hoài, nhiều thế hệ bạn đọc nhớ ngay chú Dế Mèn hiếu động, nhưng sự nghiệp của ông còn rộng hơn thế rất nhiều. Ông kể chuyện bằng giọng hóm hỉnh của người từng trải, có con mắt tinh tường với phong tục, tập quán và luôn tôn trọng sự thật của đời thường. Sau Cách mạng, ngòi bút ấy hướng về miền núi và tìm được một mảnh đất văn chương mới mẻ. Vợ chồng A Phủ là minh chứng rõ nhất: chỉ qua vài nhân vật, Tô Hoài vẽ lại cả một chế độ chúa đất tàn nhẫn nơi vùng cao và làm ánh lên những phẩm chất đẹp đẽ của người lao động Tây Bắc.

Tây Bắc trong mắt người đi xa là núi non trùng điệp, là hoa đào nở trên nương, là tiếng khèn, tiếng sáo gọi bạn mỗi độ xuân về. Thế nhưng sau vẻ thơ mộng ấy từng có biết bao kiếp người sống không bằng con vật, bị trói buộc bởi nợ nần, bởi quyền lực của chúa đất và nỗi sợ thần linh. Tô Hoài đã đưa những con người ấy vào văn chương bằng truyện ngắn Vợ chồng A Phủ. Câu chuyện về Mị và A Phủ khiến người đọc xót xa vì nỗi khổ của họ, đồng thời tin vào sức vươn lên của con người nơi núi cao.

Cùng sinh năm 1920, Kim Lân và Tô Hoài đều có những trang viết cảm động về người nông dân nghèo. Nếu Vợ nhặt đưa người đọc về xóm ngụ cư giữa nạn đói khủng khiếp, nơi con người vẫn khao khát mái ấm, thì Vợ chồng A Phủ mở ra một không gian khác: núi cao Tây Bắc với những thân phận nô lệ trong nhà thống lí. Hai tác phẩm khác nhau về cảnh và người nhưng gặp nhau ở niềm tin rằng con người không bao giờ chịu chết mòn trong tăm tối. Với Mị và A Phủ, Tô Hoài đã chứng minh điều đó bằng một hành trình vượt thoát đầy xúc động.

Truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài mở ra bằng một khung cảnh lặng lẽ mà ám ảnh: một cô gái trong nhà thống lí Pá Tra lúc nào cũng cúi mặt, “ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa”. Cô gái ấy là Mị, con dâu gạt nợ, người đã sống những năm tháng tê dại bên cạnh tàu ngựa nhà giàu. Từ hình ảnh đầu tiên ấy, nhà văn dẫn người đọc đi qua cả một kiếp sống bị chà đạp, để rồi phát hiện bên trong người con gái câm lặng kia vẫn âm ỉ một khát vọng sống chưa bao giờ tắt.

Tô Hoài từng tâm niệm rằng người cầm bút phải dám nói thật, kể cả khi sự thật làm người đọc đau lòng. Chính quan niệm ấy giúp ông viết về Tây Bắc không bằng những lời ca ngợi dễ dãi mà bằng cái nhìn thẳng vào nỗi khổ của con người. Trong Vợ chồng A Phủ, sự thật hiện lên trần trụi: một cô gái bị bắt về làm dâu để trừ món nợ của cha, một chàng trai bị xử kiện rồi thành người ở không công. Nhưng chính từ hiện thực tàn nhẫn đó, nhà văn lại tìm ra vẻ đẹp đáng quý nhất: sức sống bền bỉ và khát khao tự do của người lao động miền núi.

Văn chương có sức sống lâu bền khi nó biết đứng về phía những con người nhỏ bé, bị dồn đến bước đường cùng. Tô Hoài đã chọn đứng về phía họ khi viết Vợ chồng A Phủ. Ông thương xót Mị và A Phủ, nhưng hơn thế, ông trân trọng, nâng niu từng tia sống le lói trong họ, từ tiếng sáo gợi lại tuổi trẻ đến giọt nước mắt đánh thức lòng trắc ẩn. Đọc truyện, người ta hiểu rằng không bạo lực nào có thể giết chết hoàn toàn phần người trong con người.

Trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ, Tô Hoài dành những trang đẹp nhất để kể về đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài. Men rượu ngày Tết và tiếng sáo gọi bạn đã đánh thức trong Mị những điều tưởng đã chết từ lâu, để cô nhận ra: “Mị trẻ lắm. Mị vẫn còn trẻ. Mị muốn đi chơi.” Đoạn văn ghi lại sự hồi sinh của một tâm hồn bị vùi lấp nhiều năm, đồng thời là nơi thể hiện rõ nhất tài phân tích tâm lí và tấm lòng nhân đạo của nhà văn.

Nếu đêm tình mùa xuân cho thấy sức sống tiềm ẩn trong Mị, thì đêm đông Mị cắt dây trói cho A Phủ là lúc sức sống ấy bùng thành hành động. Trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, khoảnh khắc Mị nhìn thấy “một dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại” của người bị trói đã làm thức dậy lòng thương người và thương mình. Từ đó, người đàn bà tưởng đã cam chịu đến tận cùng đã dám cứu người, rồi tự cứu lấy đời mình. Đây là đoạn truyện kết tinh rõ nhất tinh thần nhân đạo của Tô Hoài.

Bên cạnh Mị, truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài còn khắc họa một chân dung đáng nhớ là A Phủ. Mồ côi từ nhỏ sau trận dịch, lớn lên giữa núi rừng, A Phủ khỏe mạnh, giỏi nghề nương rẫy, gan góc và không chịu cúi đầu trước cường quyền. Chỉ vì dám đánh con quan, anh bị làng xử kiện và trở thành người ở trừ nợ cho nhà thống lí Pá Tra. Phân tích A Phủ là thấy thêm một số phận khổ đau, một tính cách mạnh mẽ và niềm khao khát sống tự do, tự tại của con người vùng cao.

Một tác phẩm văn xuôi lớn thường vừa là tấm gương phản chiếu đời sống, vừa là tiếng nói bênh vực con người. Truyện ngắn Vợ chồng A Phủ hội tụ được cả hai điều ấy. Về hiện thực, truyện tố cáo bọn chúa đất miền núi đã biến người nghèo thành nô lệ bằng nợ nần, hủ tục và bạo lực. Về nhân đạo, nhà văn thấu hiểu và xót thương nỗi khổ của Mị, A Phủ, phát hiện sức sống mãnh liệt trong họ và chỉ ra con đường giải phóng là đến với cách mạng. Bài viết sẽ làm rõ hai giá trị đặc sắc ấy.

Có một chi tiết khiến người đọc khó quên khi gấp lại truyện ngắn Vợ chồng A Phủ: Mị “lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa”. Lời so sánh ngắn gọn ấy gói trọn cả kiếp người bị biến thành công cụ lao động trong nhà thống lí Pá Tra. Thế nhưng Tô Hoài không dừng ở nỗi thương cảm. Bằng vốn sống của người đã ở cùng đồng bào Tây Bắc tám tháng trời và một trái tim nhân hậu, ông lần theo từng biến động nhỏ nhất trong tâm hồn nhân vật, từ tiếng sáo đêm xuân đến giọt nước mắt đêm đông, để chứng minh rằng khát vọng sống của con người có thể bị vùi lấp nhưng không thể bị hủy diệt. Viết năm 1952, in trong tập Truyện Tây Bắc, tác phẩm đến nay vẫn giữ nguyên sức lay động, bởi nó đặt ra câu hỏi muôn thuở về quyền được sống như một con người.