Đá cầu là trò chơi dùng chân và các bộ phận cơ thể trừ tay để giữ một quả cầu lông bay trên không, chuyền cho nhau hoặc đá qua vạch, qua lưới sang phần sân đối phương. Ở sân trường Việt Nam, đá cầu có ba kiểu chơi quen thuộc: tâng cầu một mình, chuyền cầu theo vòng tròn và đá đối kháng hai bên. Bài này hướng dẫn cách chọn hoặc làm quả cầu, kỹ thuật tâng cầu, luật chơi đá cầu từng bước, mẹo giữ cầu lâu và những lưu ý an toàn cho trẻ.
Đá cầu là gì?
Đá cầu là trò chơi dân gian của giờ ra chơi, đồng thời đã thành môn thể thao có giải đấu chính thức. Wikipedia tiếng Việt cho biết môn này phổ biến ở Việt Nam và Trung Quốc; ở nước ta, đá cầu hình thành từ những trò như tâng cầu, chuyền cầu rồi phát triển thành môn thi đấu có sân, có lưới, từng được đưa vào chương trình SEA Games năm 2003. Ở dạng trò chơi, luật đơn giản hơn nhiều: chỉ cần không để cầu rơi xuống đất và không dùng tay.
| Thông tin | Tâng, chuyền cầu | Đá cầu đối kháng |
|---|---|---|
| Số người | 1 người tự tâng; 3–8 người chuyền vòng tròn | 2 người (đơn), 4 người (đôi) hoặc 2 đội |
| Độ tuổi phù hợp | Từ khoảng 6 tuổi | Từ khoảng 8 tuổi |
| Dụng cụ | Một quả cầu | Quả cầu, phấn kẻ vạch hoặc dây, lưới căng ngang |
| Không gian | Khoảng sân trống 3 m x 3 m | Sân phẳng chia đôi bằng vạch hoặc lưới |
| Thời gian | Tùy thích, thi theo số lần tâng | Theo số điểm đã thỏa thuận |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Quả cầu: cầu bán sẵn có đế cao su hoặc nhựa, phía trên cắm lông. Ngày trước trẻ em hay tự làm: xỏ vài chiếc lông gà, lông vịt hay những dải giấy qua lỗ một đồng xu cũ hoặc một miếng kim loại tròn mỏng có lỗ giữa, rồi buộc thật chặt.
- Sân: mặt sân phẳng, không có cành cây thấp, dây điện hay mái hiên ngay trên đầu để cầu không bị vướng.
- Vạch và lưới: muốn đá đối kháng thì kẻ một vạch giữa sân hoặc căng một sợi dây, tấm lưới ngang tầm ngực trẻ; kẻ thêm đường biên để biết cầu ra ngoài.
- Trang phục: giày thể thao đế mềm, quần áo co giãn; giày quá cứng khó cảm nhận cầu.
- Thỏa thuận: chọn bên phát cầu trước, mốc điểm thắng một hiệp, được chạm cầu mấy lần trước khi đưa sang bên kia.
Luật chơi đá cầu từng bước
Tâng cầu (chơi một mình hoặc thi đếm)
- Cầm cầu ngang thắt lưng, thả rơi xuống và đá nhẹ bằng má trong bàn chân cho cầu bật thẳng lên.
- Khi cầu rơi xuống ngang gối, tiếp tục tâng bằng má trong bàn chân trái hoặc phải.
- Mỗi lần chạm cầu tính một lần tâng; cả nhóm đứng ngoài đếm to.
- Cầu rơi xuống đất hoặc người chơi dùng tay đỡ cầu là hết lượt; ghi lại số lần tâng được.
- Lần lượt từng người chơi, ai tâng được nhiều lần nhất là thắng.
Đá cầu đối kháng qua vạch hoặc qua lưới
- Hai bên đứng ở hai nửa sân. Người phát cầu đứng sau đường biên cuối sân của mình, tung cầu lên và đá sang phần sân bên kia.
- Bên nhận dùng chân, đùi, ngực hoặc đầu đỡ cầu, có thể chuyền cho đồng đội (theo số lần chạm đã thỏa thuận) rồi đá trả sang.
- Hai bên cứ thế đá qua lại. Bên nào để cầu chạm đất trong phần sân mình, đá cầu ra ngoài biên hoặc không đưa được cầu qua vạch, qua lưới thì bên kia được một điểm.
- Chạm cầu bằng tay hay cánh tay là phạm lỗi, đối phương được điểm.
- Bên vừa ghi điểm giữ quyền phát cầu ở pha tiếp theo.
- Bên nào đạt mốc điểm đã thỏa thuận trước (ví dụ 15 hoặc 21 điểm) thì thắng hiệp; thắng hai hiệp là thắng trận.
Chuyền cầu vòng tròn
Cả nhóm đứng thành vòng tròn, đá cầu cho nhau theo bất kỳ hướng nào. Mỗi người được chạm cầu một hoặc hai lần rồi phải chuyền đi. Ai để cầu rơi thì bị “ghi tên” hoặc phải ra ngoài một lượt; người trụ lại cuối cùng thắng. Kiểu này hợp với giờ ra chơi vì không cần kẻ sân.
Mẹo chơi đá cầu giữ cầu lâu
- Dùng má trong bàn chân cho những cú tâng cơ bản: mặt tiếp xúc rộng, cầu bay thẳng và dễ kiểm soát nhất.
- Mắt luôn dõi theo quả cầu, bước nhỏ để đưa người vào đúng điểm rơi thay vì vươn chân quá xa.
- Tâng vừa phải, cao khoảng ngang mặt là đủ; tâng quá cao làm cầu rơi nhanh và lệch.
- Khi đỡ cầu đá mạnh sang, hơi thu chân về để giảm lực rồi mới chuyền đi.
- Tập luân phiên hai chân ngay từ đầu, đến khi đá đối kháng sẽ xoay xở được mọi hướng.
Các biến thể đá cầu
Đá cầu nghệ thuật
Wikipedia tiếng Việt chia môn này thành đá cầu thi đấu và đá cầu nghệ thuật (còn gọi đá cầu kiểng). Ở đá cầu nghệ thuật, người chơi biểu diễn các động tác khó như đá sau lưng, đá móc, giữ cầu trên mu bàn chân; ai làm được nhiều động tác đẹp mà không để cầu rơi là giỏi.
Đá cầu thi đấu
Là phiên bản có sân hình chữ nhật, lưới căng giữa, trọng tài và luật chặt chẽ cho các nội dung đơn, đôi, đội. Trẻ em chơi ở sân trường thường lược bớt, chỉ giữ lại phần không dùng tay, không để cầu rơi và đá qua lưới.
Thi tâng cầu tiếp sức
Hai đội xếp hàng, mỗi người tâng một số lần quy định rồi chuyền cầu cho bạn kế tiếp mà không để cầu chạm đất. Đội nào làm hết lượt trước hoặc giữ được cầu lâu hơn là thắng.
Lợi ích của trò chơi đá cầu
- Khỏe chân, nhanh mắt: liên tục di chuyển, nhún nhảy và phán đoán điểm rơi của cầu.
- Khéo léo: điều chỉnh lực chân thật nhỏ để cầu bay đúng hướng, đúng tầm.
- Tinh thần đồng đội: chuyền vòng tròn hay đá đôi đều cần nhường bóng, gọi nhau và cổ vũ nhau.
- Dễ tổ chức: chỉ cần một quả cầu nhỏ, đem ra sân trường, công viên hay khoảng sân trước nhà là chơi được.
Lưu ý an toàn khi chơi đá cầu
- Khởi động cổ chân, đầu gối, hông trước khi đá; dừng lại khi thấy đau cơ đùi hay cổ chân.
- Chuyền vòng tròn đông người thì đứng giãn cách, gọi tên khi lao vào đỡ cầu để tránh va đầu, va chân.
- Không đá cầu về phía cửa kính, người đi đường, xe cộ; không trèo cây, trèo mái để lấy cầu bị vướng.
- Kiểm tra quả cầu tự làm: phần kim loại phải bọc kín, không có cạnh sắc hay đầu dây thép thò ra.
- Uống nước, nghỉ giữa hiệp; tránh đá lúc nắng gắt.
Đá cầu trong sách giáo khoa
Đá cầu xuất hiện nhiều trong sách Tiếng Việt tiểu học. Trẻ lớp 1 đọc các tiếng “đá cầu”, “thi đá cầu” khi học vần âu ở Bài 3: â, âu (Tiếng Việt 1 Chân trời sáng tạo). Lên lớp 3, bài thơ Cùng vui chơi (Tiếng Việt 3 Cánh diều) tả các bạn chuyền quả cầu giấy trong sân trường. Ở Ngữ văn 7, đá cầu là đề tài hợp cho bài văn thuyết minh luật chơi; có thể tham khảo cách trình bày luật trong bài soạn bài Trò chơi cướp cờ.
Câu hỏi thường gặp
Đá cầu có được dùng tay không?
Không. Người chơi được dùng chân, đùi, ngực, đầu để chạm cầu, nhưng tay và cánh tay chạm cầu là phạm lỗi.
Đá cầu bao nhiêu người chơi?
Tâng cầu chơi một mình được; chuyền vòng tròn hợp 3–8 người; đá đối kháng có thể đánh đơn hai người, đánh đôi bốn người hoặc chia hai đội.
Làm quả cầu tại nhà thế nào?
Lấy một miếng kim loại tròn mỏng có lỗ giữa (hoặc vài lớp bìa dày khoét lỗ), xỏ qua vài chiếc lông gà hay dải giấy rồi buộc chặt, sau đó bọc kín phần đế bằng băng dính vải cho êm chân.
Trẻ mấy tuổi tập đá cầu được?
Khoảng 6 tuổi trẻ đã tập tâng cầu được vài lần; đá đối kháng qua lưới hợp với trẻ từ 8 tuổi khi đã biết phán đoán điểm rơi.
Lời kết
Đá cầu là trò chơi rẻ, gọn mà giúp trẻ khỏe chân, nhanh mắt và biết phối hợp cùng bạn. Từ vài cú tâng cầu đầu tiên đến những pha chuyền qua lưới, mỗi giờ ra chơi đều thành một trận đấu nhỏ. Xem thêm các trò trong chuyên mục trò chơi dân gian như nhảy dây hay kéo co.