Bến quê là truyện ngắn tiêu biểu cho chặng sáng tác sau năm 1975 của Nguyễn Minh Châu, từng được học ở Bài 27 sách Ngữ văn 9 tập hai chương trình cũ (các bài khác của khối 9 xem tại chuyên mục Ngữ văn lớp 9). Bài viết gom đủ những điều cần nắm khi ôn tác phẩm: nội dung truyện, tiểu sử tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời, tình huống truyện, cách chia bố cục, các giá trị về nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề, sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Bến quê
Truyện mở ra vào một buổi sáng đầu thu trong căn gác nhỏ bên bờ sông Hồng. Nhĩ, một người từng đi công tác khắp các châu lục, nay bị bệnh nặng, nằm liệt, phải để vợ đút cho từng thìa. Qua khung cửa sổ, anh ngắm những chùm bằng lăng cuối mùa, dòng sông đỏ nhạt và dải đất bồi phía bên kia đang phô ra sắc vàng, sắc xanh. Đó là nơi ở ngay trước mặt mà cả đời anh chưa một lần ghé tới.
Trong lúc trò chuyện, Nhĩ nhận ra lần đầu tiên Liên mặc chiếc áo vá và thấm thía sự tần tảo, nhẫn nại của vợ. Đợi Liên đi chợ, anh gọi cậu con trai thứ hai là Tuấn, nhờ con qua đò sang bờ bên kia, đi dạo trên bãi bồi, ngồi nghỉ một lát rồi về. Tuấn chiều bố nhưng thấy việc ấy thật lạ. Nhĩ nhờ lũ trẻ hàng xóm giúp mình nhích ra sát cửa sổ để dõi theo con. Nhưng anh thấy Tuấn mới đi tới hàng bằng lăng bên kia đường đã dừng lại giữa một đám đông đang phá cờ thế, có thể không kịp chuyến đò ngang chỉ có một lần mỗi ngày. Nhĩ buồn bã nghĩ rằng trên đường đời, mấy ai thoát khỏi sự vòng vèo, chùng chình.
Cuối truyện, cụ giáo Khuyến ghé thăm. Cụ hoảng hốt thấy Nhĩ đỏ mặt, mắt long lanh, cố đu người ra ngoài cửa sổ và khoát tay như đang ra hiệu khẩn thiết cho ai đó, đúng lúc con đò cập vào bờ đất lở bên này. Văn bản còn bảo hộ bản quyền, các câu trích dẫn trong bài chỉ dùng ngắn để minh họa; lời giải câu hỏi xem ở bài soạn cùng tác phẩm.
Thông tin tác giả Nguyễn Minh Châu
Nguyễn Minh Châu (20/10/1930 – 23/01/1989) là người làng Thơi (Văn Thai), huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Năm 1950, ông nhập ngũ, theo học Trường Sĩ quan Lục quân rồi công tác ở các đơn vị chiến đấu; từ đầu những năm 1960, Phòng Văn nghệ Quân đội rồi tạp chí Văn nghệ Quân đội trở thành nơi ông làm việc cho tới cuối đời.
Sự nghiệp sáng tác của ông có hai chặng rõ rệt. Trước 1975, ông là cây bút sử thi với các tiểu thuyết Cửa sông, Dấu chân người lính, Miền cháy, ca ngợi người lính và vẻ đẹp con người trong chiến tranh. Từ đầu thập niên 1980, ngòi bút chuyển sang đời sống thường nhật với những truyện ngắn đậm chất suy tư như Bến quê, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Chiếc thuyền ngoài xa, truyện vừa Cỏ lau, Phiên chợ Giát.
Phong cách Nguyễn Minh Châu giai đoạn sau gắn với khuynh hướng triết lí, nhân bản: ông thường đẩy nhân vật vào hoàn cảnh nghịch lí để họ tự nhận thức về mình, về cuộc đời; câu văn chậm rãi, giàu hình ảnh biểu tượng. Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật được Nhà nước truy tặng cho ông năm 2000. Xem thêm bài Nhà văn Nguyễn Minh Châu.
Thông tin tác phẩm Bến quê
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi học truyện ngắn này.
Bến quê được in ở đâu?
Truyện có mặt trong tập truyện ngắn mang chính tên Bến quê, ra mắt năm 1985. Đây là tập sách đánh dấu rõ bước chuyển của nhà văn sang đề tài thế sự, đời tư sau chiến tranh.
Hoàn cảnh sáng tác
Truyện ra đời vào giữa những năm 1980, khi văn học Việt Nam bắt đầu rời cảm hứng sử thi để quan tâm nhiều hơn tới số phận cá nhân và những giá trị đời thường. Sách giáo khoa và các tài liệu phổ biến không ghi ngày viết cụ thể, chỉ cho biết truyện được in thành sách năm 1985. Đặt trong bối cảnh ấy, Bến quê cho thấy rõ cách nhìn mới của nhà văn: người anh hùng trên chiến trường nhường chỗ cho một con người bình thường đối diện với bệnh tật, gia đình và những điều mình đã bỏ lỡ.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện ngắn hiện đại.
- Phương thức biểu đạt: kể (tự sự) là chính, kết hợp miêu tả, biểu cảm và những đoạn suy ngẫm mang tính nghị luận.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba; điểm nhìn trần thuật đặt vào nhân vật Nhĩ, câu chuyện diễn tiến theo dòng nội tâm của anh.
Tình huống truyện Bến quê là gì?
Đây là tình huống nghịch lí. Một người từng đi khắp thế giới lại bị bệnh tật giữ chặt trên giường, đến mức muốn ngồi sát cửa sổ cũng phải nhờ người khác. Đúng lúc ấy, anh mới thấy bãi bồi ngay trước nhà đẹp đến nhường nào và ao ước có ngày được bước sang đó. Nghịch lí thứ hai: anh nhờ con sang thay mình, nhưng cậu con lại vướng vào đám cờ thế bên đường, có thể lỡ chuyến đò duy nhất. Tình huống giúp nhà văn gửi gắm những chiêm nghiệm về đời người.
Bố cục Bến quê có mấy phần?
Truyện có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến đoạn Nhĩ nhắc tới bờ bên kia sông Hồng trước cửa sổ): cảnh ngộ của Nhĩ qua cuộc trò chuyện với vợ và những gì anh cảm nhận được.
- Phần 2 (tiếp theo đến chi tiết lá buồm vá in trên vùng nước đỏ): Nhĩ nhờ Tuấn sang bên kia sông và suy ngẫm của anh khi thấy con mải xem cờ.
- Phần 3 (còn lại): cụ giáo Khuyến sang thăm; Nhĩ có cử chỉ lạ lùng ở đoạn kết.
Giá trị nội dung
Từ số phận và những biến chuyển trong lòng Nhĩ, truyện nêu lên các chiêm nghiệm của nhà văn về đời người: cuộc sống chứa nhiều điều nghịch lí, bất ngờ; con người dễ sa vào sự vòng vèo, chùng chình mà bỏ quên các giá trị gần gũi. Từ đó, tác phẩm nhắc mỗi người quý trọng những điều giản dị, lâu bền mà gia đình, quê hương dành cho mình. Bên cạnh đó là sự trân trọng tình yêu thương, sự hi sinh lặng lẽ của người phụ nữ qua nhân vật Liên.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng tình huống nghịch lí, giàu ý nghĩa triết lí.
- Câu chuyện đi theo dòng suy nghĩ, cảm xúc của Nhĩ; diễn biến tâm lí được khắc họa tinh tế.
- Hệ thống hình ảnh có sức gợi lớn: bãi bồi, bờ đất lở, hoa bằng lăng cuối mùa, con đò mỗi ngày một chuyến, ván cờ thế.
- Ngôn ngữ, giọng văn trầm lắng, giàu chất suy tư mà vẫn đậm chất trữ tình.
Ý nghĩa nhan đề Bến quê
“Bến quê” trước hết là bến sông, là bãi bồi phía bờ bên kia sông Hồng, nơi Nhĩ nhìn thấy mỗi ngày nhưng chưa từng tới. Ở tầng nghĩa sâu hơn, bến quê là quê hương, gia đình, nơi bình yên và gần gũi nhất của mỗi người, là chốn con người tìm về sau bao năm bôn ba. Nhan đề vì thế chứa đựng chủ đề của truyện: hãy biết quý những gì thân thuộc trước khi quá muộn.
Sơ đồ tư duy Bến quê
Sơ đồ dưới đây tóm lại sáu nhóm kiến thức chính để em ôn nhanh trước khi làm bài.
Tóm tắt Bến quê
Dưới đây là hai cách tóm tắt văn bản với độ dài khác nhau; nhiều mẫu hơn có ở bài tóm tắt riêng.
Mẫu 1 – Tóm tắt Bến quê ngắn nhất
Nhĩ từng đi khắp nơi nhưng cuối đời nằm liệt giường vì bệnh nặng. Một sáng đầu thu, nhìn ra cửa sổ, anh thấy bãi bồi bên kia sông bỗng đẹp lạ, dù mình chưa từng tới đó, đồng thời thấu hiểu tình yêu, sự hi sinh của vợ. Anh nhờ con trai sang bên ấy thay mình, nhưng cậu ta mải xem cờ bên đường. Cuối truyện, Nhĩ gắng đu người ra cửa sổ, khoát tay như ra hiệu cho ai đó.
Mẫu 2 – Tóm tắt Bến quê đầy đủ
Bị căn bệnh hiểm nghèo khiến gần như liệt toàn thân, Nhĩ chỉ còn biết nằm trên chiếc giường kê sát cửa sổ căn gác ven sông Hồng. Sáng đầu thu ấy, anh thấy những bông bằng lăng sắp tàn đậm màu hơn, dòng sông đỏ nhạt, còn dải bãi bồi phía bờ đối diện hiện lên đẹp lạ. Cả đời đi tới nhiều đất nước, giờ anh mới nhận ra một chân trời gần mà xa như thế. Nhìn chiếc áo vá trên người Liên, anh hiểu những năm tháng chị nhẫn nại chịu đựng và thấy mái ấm gia đình mới là chỗ dựa cuối cùng. Anh nhờ Tuấn qua sông, đặt chân lên bãi bồi giúp mình. Tuấn miễn cưỡng đi, còn Nhĩ nhờ lũ trẻ hàng xóm đỡ ra sát cửa sổ để theo dõi. Thấy con sà vào đám cờ thế bên kia đường, anh buồn bã nghĩ tới sự vòng vèo, chùng chình khó tránh trên đường đời. Khi cụ giáo Khuyến sang thăm, Nhĩ đang dồn chút sức cuối cùng nhoài ra ngoài, khoát tay như giục giã một người nào đó, đúng lúc con đò ngang cập bờ đất lở bên này.
Lời kết
Bến quê là một trong những truyện ngắn đặc sắc nhất của Nguyễn Minh Châu thời kì đổi mới. Khi học, em cần nắm tình huống nghịch lí, diễn biến tâm trạng của Nhĩ, các hình ảnh biểu tượng và thông điệp quý trọng những điều giản dị của gia đình, quê hương.
Xem thêm: