Bản đồ dẫn đường là văn bản đọc mở đầu Bài 8 (Trải nghiệm để trưởng thành) trong sách Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập hai. Người viết là nhà tâm lí học Mỹ Daniel Gottlieb (SGK phiên âm Đa-ni-en Gốt-li-ép); văn bản trích từ cuốn Những bức thư gửi cháu Sam. Bài viết dưới đây giúp em nắm nhanh nội dung bức thư, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy của văn bản.
Nội dung văn bản Bản đồ dẫn đường
Văn bản là bản dịch còn trong thời hạn bảo hộ, nên Văn VN chỉ lược thuật ý chính theo trình tự và trích vài câu ngắn. Phần trả lời câu hỏi trong sách, em xem bài soạn bài Bản đồ dẫn đường.
Câu chuyện mở đầu. Người ông viết thư cho cháu Sam và bắt đầu bằng một mẩu chuyện mang tính ngụ ngôn. Một người đàn ông về nhà lúc nửa đêm thì phát hiện bỏ quên chìa khóa ở công ti, đành đi tìm chiếc chìa dự phòng. Ông cứ quanh quẩn dưới ngọn đèn đường, hàng xóm cũng xúm vào tìm giúp mà không thấy. Khi có người hỏi, ông thừa nhận lần cuối nhìn thấy chìa khóa là ở cạnh cửa ra vào, nhưng lại tìm dưới đèn vì chỗ đó sáng hơn. Từ chuyện cười ấy, người ông rút ra nhận xét: “Rất nhiều khi chúng ta tìm kiếm câu trả lời nơi sáng sủa, trong khi cái chúng ta cần là phải bước vào bóng tối.”
Giải thích hình ảnh tấm bản đồ. Người ông định nghĩa: “Tấm bản đồ dẫn đường là cách nhìn về cuộc đời này, bao gồm cả cách nhìn về con người.” Cách nhìn đó thường do cha mẹ truyền lại, sau được điều chỉnh qua hoàn cảnh sống, niềm tin và trải nghiệm riêng. Ông đưa ra hai cặp quan niệm đối lập: một bên coi đời là chốn hiểm nguy phải gồng mình mà sống, bên kia tin con người vốn tốt; một bên thấy cuộc sống toàn lo âu, niềm vui mong manh, bên kia coi cuộc sống là món quà đáng quý. Cùng điều kiện sống, mỗi tấm bản đồ khiến con người cảm nhận cuộc đời rất khác nhau.
Tấm bản đồ về chính bản thân. Bản đồ còn chứa cách ta nhìn mình: ta có đáng yêu, có thông minh, có dễ tổn thương, có gục ngã trước khó khăn hay không. Mỗi câu trả lời là một nét vẽ, và chính tấm bản đồ ấy quyết định cách ta đối xử với cuộc sống, với người khác, với bản thân, thậm chí quyết định thành bại.
Tấm bản đồ của người ông. Thuở nhỏ, mẹ ông luôn cho rằng thế giới đầy hiểm nguy, cha ông cũng phần nào đồng tình. Còn ông lại thấy mọi người đáng yêu, đáng tin, cuộc sống bình yên. Vì khác với gia đình, ông luôn hoài nghi chính mình, thấy tấm bản đồ của mình bế tắc, chân bước chông chênh. Mãi đến khi gặp tai nạn và phải nằm điều trị suốt một thời gian dài, ông mới thực sự đi vào vùng tối của lòng mình để tự hỏi mình là ai, sống để làm gì.
Lời khuyên dành cho Sam. Ông nói với Sam rằng muốn có một tấm bản đồ khác thì chỉ có một con đường: chấp nhận dò dẫm trong bóng tối. Cháu không nhất thiết đi theo tấm bản đồ có sẵn hay bản đồ của cha mẹ mà nên tự vẽ bằng trải nghiệm của mình. Bức thư khép lại bằng niềm tin rằng một ngày kia Sam sẽ vững vàng, hiên ngang bước vào đời.
Thông tin tác giả Đa-ni-en Gốt-li-ép
Đa-ni-en Gốt-li-ép (Daniel Gottlieb, sinh năm 1946) là người Mỹ, làm nghề tâm lí học thực hành; ông vừa là nhà trị liệu tâm lí cho các gia đình, vừa là chuyên gia về sức khỏe tâm thần. Ông có hơn ba mươi năm làm công việc nghiên cứu, tư vấn tâm lí và nhiều năm dẫn một chương trình phát thanh tư vấn về gia đình trên đài WHYY ở thành phố Phi-la-đen-phi-a (Philadelphia).
Năm 33 tuổi, Gốt-li-ép gặp tai nạn xe hơi và bị liệt tứ chi. Biến cố ấy không quật ngã ông; trái lại, ông tiếp tục hành nghề, viết sách và trở thành người truyền cảm hứng sống tích cực cho rất nhiều độc giả. Chi tiết người ông phải nằm trên giường bệnh rất lâu sau tai nạn trong văn bản chính là trải nghiệm có thật của tác giả.
Những cuốn sách tiêu biểu của ông được giới thiệu ở Việt Nam gồm: Tiếng nói của xung đột, Những bức thư gửi cháu Sam (2006), Tiếng nói trong gia đình, Học từ trái tim (2008)… Văn phong của ông giản dị, ấm áp, giàu chiêm nghiệm, thường đi từ những câu chuyện đời thường để gợi mở bài học về cách sống.
Thông tin tác phẩm Bản đồ dẫn đường
Xuất xứ văn bản Bản đồ dẫn đường
Văn bản trích từ cuốn Những bức thư gửi cháu Sam (tên tiếng Anh: Letters to Sam, xuất bản năm 2006), bản tiếng Việt do Minh Trâm, Hoa Phượng, Ngọc Hân dịch, in trong tủ sách Thông điệp cuộc sống.
Hoàn cảnh sáng tác
Gốt-li-ép bắt đầu viết những lá thư này khi cháu ngoại Sam chào đời. Về sau, Sam được chẩn đoán mắc chứng tự kỉ. Lo rằng mình không có đủ thời gian ở bên cháu đến lúc cháu lớn khôn, người ông gửi gắm vào từng lá thư những điều mình đã học được về tình yêu, nỗi đau, cách đối diện với khó khăn và cách sống trọn vẹn. Bản đồ dẫn đường là một trong những lá thư như thế.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản nghị luận (bàn về một vấn đề đời sống) được viết dưới hình thức một bức thư – có lời gọi cháu ở đầu thư và lời chào của người ông ở cuối thư.
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận, kết hợp tự sự (kể câu chuyện ngụ ngôn, kể trải nghiệm của ông) và biểu cảm.
- Người viết xưng ông, gọi người nhận là cháu, giọng tâm tình, gần gũi.
Vấn đề bàn luận trong văn bản
Văn bản bàn về hình ảnh tấm bản đồ dẫn đường – tức cách mỗi người nhìn nhận cuộc đời, con người và chính mình – và khẳng định mỗi người cần dám bước vào vùng tối, tự trải nghiệm để vẽ nên tấm bản đồ riêng.
Bố cục Bản đồ dẫn đường có mấy phần?
Có thể chia văn bản thành 5 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “bước vào bóng tối”): câu chuyện ngụ ngôn tìm chìa khóa dưới ngọn đèn đường và bài học rút ra.
- Phần 2 (tiếp theo đến “ngoan cường”): giải thích hình ảnh tấm bản đồ – cách nhìn cuộc đời, con người và bản thân.
- Phần 3 (tiếp theo đến “trong cuộc sống”): vai trò của tấm bản đồ với cách sống và thành bại của mỗi người.
- Phần 4 (tiếp theo đến “ý nghĩa của cuộc sống là gì”): những băn khoăn, bế tắc của chính người ông trên hành trình tự vẽ bản đồ.
- Phần 5 (còn lại): người ông nhắn nhủ cháu tự tìm và tự vẽ bản đồ của mình.
Luận điểm, lí lẽ và bằng chứng
| Luận điểm | Lí lẽ, bằng chứng tiêu biểu |
|---|---|
| Con người hay tìm lời đáp ở chỗ dễ thấy chứ không ở chỗ cần tìm | Câu chuyện người đàn ông tìm chìa khóa dưới đèn đường dù đánh rơi ở cửa |
| Tấm bản đồ là cách nhìn cuộc đời, con người và bản thân | Các cặp quan niệm đối lập về cuộc đời; chuỗi câu hỏi tự vấn về bản thân |
| Tấm bản đồ quyết định cảm nhận và thành bại | Cùng hoàn cảnh nhưng cảm nhận khác hẳn nhau tùy cách nhìn |
| Phải dám tìm trong vùng tối để vẽ bản đồ riêng | Trải nghiệm của người ông: khác biệt với gia đình, bế tắc, rồi tự vấn sau tai nạn |
Giá trị nội dung văn bản Bản đồ dẫn đường
- Giúp người đọc hiểu mỗi người đều mang trong mình một tấm bản đồ – hệ quan niệm về cuộc đời, con người, bản thân – và tấm bản đồ ấy chi phối cách sống, cách cảm nhận hạnh phúc.
- Khuyến khích người trẻ không thụ động nhận cách nhìn có sẵn, mà dám đối diện điều khó khăn, mơ hồ (vùng tối) để tự khám phá và trưởng thành.
- Thể hiện tình yêu thương, sự trân trọng cá tính của người ông dành cho cháu.
Giá trị nghệ thuật văn bản Bản đồ dẫn đường
- Hình thức bức thư với giọng tâm tình; cách xưng hô ông – cháu tạo sự gần gũi, tin cậy.
- Mở đầu bằng câu chuyện ngụ ngôn hài hước, dẫn dắt tự nhiên vào vấn đề; các hình ảnh ẩn dụ tấm bản đồ, ngọn đèn đường, bóng tối giàu sức gợi.
- Kết hợp lí lẽ với trải nghiệm cá nhân của người viết, khiến lời khuyên thuyết phục mà không giáo điều; nhiều câu hỏi tu từ kích thích người đọc tự suy ngẫm.
Ý nghĩa nhan đề Bản đồ dẫn đường
Nhan đề là hình ảnh ẩn dụ cho quan niệm sống của mỗi người. Như tấm bản đồ chỉ hướng cho người đi đường, quan niệm ấy định hướng con người trên hành trình cuộc đời. Nhan đề vừa nêu đề tài, vừa gợi thông điệp: mỗi người cần tự vẽ cho mình một tấm bản đồ đúng đắn.
Sơ đồ tư duy Bản đồ dẫn đường
Lời kết
Qua Bản đồ dẫn đường, Đa-ni-en Gốt-li-ép gửi tới cháu Sam – và tới mỗi bạn trẻ – lời nhắn nhủ: đừng chỉ tìm lời giải ở nơi sáng sủa, quen thuộc; hãy dám trải nghiệm để có cách nhìn của riêng mình về cuộc đời.
Xem thêm: