“Trạng Lường” là một trong những nhân vật nổi bật trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Câu chuyện này không chỉ phản ánh trí tuệ mà còn thể hiện những giá trị văn hóa sâu sắc. Cùng khám phá nguồn gốc và ý nghĩa của cái tên đặc biệt này.
Lương Thế Vinh vẫn được người đời quen gọi là Trạng Lường. Lí do là vì ngay từ nhỏ, ông đã tỏ ra rất giỏi trong việc đo lường. Khi đỗ đạt ra làm việc quan, ông đã viết cuốn sách nhan đề “Đại thành toán pháp” nhằm tổng kết kiến thức tính toán của thời đó và cả những phát minh của chính bản thân ông. Lương Thế Vinh đã viết đề tựa, nêu mục đích của cuốn sách như sau:
“Trước thời cho biết cách đo lường
Tính toán bình phân ở cửu chương
Thông hay mọi nhẽ điều vinh hiển
Học lấy cho tinh giúp thánh vương!”
Tương truyền rằng thuở còn nhỏ, một lần Lương Thế Vinh cùng chúng bạn ngồi hóng mát dưới một gốc cây cổ thụ. Cả bọn thách đố nhau làm thế nào để biết được cây cao – thấp. Một số cho rằng chỉ có cách là trèo lên ngọn cây, rồi dùng dây thòng xuống đất mà đo.
Riêng Lương Thế Vinh cho rằng không cần trèo, đứng dưới đất vẫn có thể đo được. Cậu lấy chiếc gậy cầm ở tay đo xem dài ngắn bao nhiêu, đoạn dựng gậy lên mặt đất và đo chiều dài bóng gậy.
Tiếp đến cậu đo bóng cây và sau một lát nhẩm tính, cậu đã tìm được chiều cao của cây. Bọn trẻ không tin bèn dùng thừng nối lại, buộc hòn đá phía dưới, rồi trèo lên tít ngọn cây dong thừng xuống đất để đo. Kết quả, đúng như Vinh đã tính.
Ngày nay, cách tính chiều cao của cây mà Lương Thế Vinh đã áp dụng, chắc chắn các bạn học sinh chúng ta không lấy gì làm lạ.
Nhưng cách đây gần 5 thế kỉ, khi ở châu Âu số người hiểu được định lí Pitago về cạnh tam giác vuông chỉ mới đếm trên đầu ngón tay, thì việc Lương Thế Vinh tìm ra được tỉ lệ chiều cao của cây và chiều cao của chiếc gậy bằng tỉ lệ bóng của chúng trên mặt đất, là một sáng tạo, thể hiện nước ta ở thế kỉ XV đã có nhà toán học đầy tài năng.
Khi đến tuổi trưởng thành, có lần Lương Thế Vinh đến một khúc sông, thấy mấy người đang bàn tính nhau tìm cách đo chiều rộng của con sông để bắc cầu. Hôm đó nước sông rất to và chảy xiết, nên không thể bơi qua. Lương Thế Vinh bèn góp ý:
– Không cần sang sông làm gì. Các ông tìm cho tôi mấy cái cọc, tôi sẽ đo giúp.
Lúc đầu mấy người tưởng ông nói đùa, không tin. Nhưng chỉ sau một lúc đóng cọc, ngắm nghía và tính toán, ông đã cho họ biết khúc sông rộng bao nhiêu thước. Thì ra từ thời đó, Lương Thế Vinh đã biết đến kiến thức về tam giác đồng dạng…
Lại một lần khác, đoàn sứ bộ nhà Minh sang nước ta. Vua Lê Thánh Tông cử trạng nguyên Lương Thế Vinh đón tiếp. Trưởng đoàn sứ Minh vốn nghe tiếng trạng nguyên Việt chẳng những nổi tiếng văn chương, mà còn có tri thức uyên bác về khoa học, bèn hỏi:
– Có phải ông là người làm sách “Đại thành toán pháp”?
Lương Thế Vinh tỏ vẻ khiêm tốn, đáp:
– Vâng, đúng vậy!
Nhân lúc đó có con voi đang kéo gỗ dưới sông lên, sứ Tàu bèn thách:
– Vậy quan trạng có thể cân xem con voi kia nặng bao nhiêu được không?
– Được ạ!
Dứt lời, Lương Thế Vinh lấy chiếc cân, xăm xăm đi ra phía sông để cân voi.
Sứ Tàu phì cười, nói:
– Xem chiếc cân quan trạng chỉ đủ cân được cái đuôi voi thôi!
– Thì chia nhỏ voi ra nhiều phần để cân.
Lương Thế Vinh trả lời, tỉnh khô.
Vị chánh sứ Tàu lại châm chọc:
– Ông định mổ thịt voi chắc? Nhớ phần tôi miếng gan nhé!
Lương Thế Vinh không trả lời. Ông sai lính dắt voi xuống chiếc thuyền bỏ không buộc lên bờ. Voi nặng, thuyền đắm sâu xuống nước. Ông lại sai đánh dấu mép nước bên mạn thuyền, rồi dắt voi lên. Đoạn ông ra lệnh cho quân lính khuân đá bỏ vào thuyền, cho đến khi thuyền đắm ngang mực nước đã đánh dấu thì thôi. Thế rồi trạng cho bắc cân cân hết số đá trong thuyền và bảo với sứ Minh:
– Đây, con voi ông chỉ, nặng chừng này cân!
Viên sứ Tàu tuy trong bụng đã phục lăn, nhưng bề ngoài vẫn làm vẻ chưa tin, muốn thử tài trạng thêm, bèn xé một tờ giấy bản trong cuốn sách dày và đưa cho trạng một chiếc thước, nhờ đo xem tờ giấy dày bao nhiêu.
Tình huống đặt ra thật khó xử. Tờ giấy quá mỏng, mà các nấc chia trên thước vừa lớn, lại không rõ. Nhưng với trí tuệ linh hoạt, Lương Thế Vinh đã nghĩ ngay được cách đo. Ông mượn viên sứ Tàu quyển sách, lấy thước đo chiều dày cả quyển, rồi chia cho số tờ và tìm ra đáp số, trước con mắt thán phục của sứ bộ nhà Minh.
Ý nghĩa giai thoại Trạng Lường
Trí khôn bắt đầu từ trò chơi
Cậu bé Vinh không trèo cây mà đo bóng gậy, bóng cây rồi tính ra chiều cao. Giai thoại cho thấy tài năng của ông bắt nguồn từ thói quen quan sát và tìm cách giải quyết bài toán của chính cuộc sống quanh mình, chứ không đợi đến khi ngồi trong trường thi.
Cân voi và đo tờ giấy: hai bài toán, một cách nghĩ
Cả hai thử thách của sứ nhà Minh đều tưởng không làm được với dụng cụ trong tay: chiếc cân quá nhỏ, chiếc thước quá thô. Lương Thế Vinh không đổi dụng cụ mà đổi cách đo: thay voi bằng đá có cùng sức nặng, thay một tờ giấy bằng cả cuốn sách rồi chia đều. Đó là lối nghĩ “đổi cái khó đo thành cái dễ đo”, rất gần với cách học sinh ngày nay giải toán.
Niềm tự hào về trí tuệ người Việt
Giai thoại đặt ông vào thế đối đáp với sứ thần phương Bắc và để ông thắng bằng trí óc, không cần lời lẽ. Cũng như các truyện về những ông trạng khác, câu chuyện mang theo niềm tự hào của người dân về những bậc tài giỏi của nước mình.
Nguồn gốc giai thoại Trạng Lường
Lương Thế Vinh (sinh năm 1441), người làng Cao Hương, huyện Thiên Bản (nay thuộc Vụ Bản, Nam Định), đỗ trạng nguyên khoa thi năm 1463 đời vua Lê Thánh Tông. Ông nổi tiếng giỏi tính toán nên dân gian gọi là Trạng Lường; sách “Đại thành toán pháp” được ghi là của ông, dù có nhà nghiên cứu cho rằng bản còn lại ngày nay đã được người đời sau biên soạn, bổ sung. Chuyện cân voi bằng thuyền cũng có trong sử Trung Hoa, gắn với Tào Xung, con trai Tào Tháo; dân gian Việt đã gán mẹo hay này cho ông trạng của mình.
Đọc thêm giai thoại về các ông trạng khác trên trang: Trạng Hiền, Trạng Khiếu, Tài ứng đối của Đoàn Thị Điểm và Trạng Quỳnh.
Lương Thế Vinh trong sách giáo khoa
Câu chuyện “Thần đồng Lương Thế Vinh” là bài nghe – kể trong sách Tiếng Việt 2, bộ Cánh diều, tập hai, Bài 34 “Thiếu nhi đất Việt” (trang 135). Xem lời giải: Những ý tưởng sáng tạo lớp 2 – Cánh diều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Lương Thế Vinh được gọi là Trạng Lường?
Vì ông đỗ trạng nguyên và nổi tiếng giỏi đo lường, tính toán từ nhỏ, được cho là tác giả sách toán “Đại thành toán pháp”.
Lương Thế Vinh cân voi bằng cách nào?
Ông cho voi xuống thuyền, đánh dấu mực nước, dắt voi lên rồi chất đá vào thuyền đến đúng vạch ấy; cân số đá là biết voi nặng bao nhiêu.