Vận khứ hoài sơn năng trí tử, Thời lai bạch thủy khả thôi sinh là câu chuyện đầy triết lý nhân sinh về một người thầy thuốc tài ba, nhưng vì sự hiểu lầm định mệnh mà trở thành nguyên nhân gián tiếp dẫn đến cái chết của người bệnh. Từ một lời thề bỏ nghề, ông đã trải qua hành trình nhân duyên kỳ lạ để hiểu rằng đôi khi, vận mệnh và sự sống nằm ngoài tầm kiểm soát của con người.
Ngày xưa, có một ông lang xem mạch chữa bệnh rất giỏi. Các môn nội khoa cũng như ngoại khoa ông đều thành thạo. Ông lại là một người chính trực. Mọi nơi tôn ông làm danh sư, vì vậy nổi tiếng một thời.
Ở vùng ông hồi đó có một người đàn bà ngoại tình. Thấy chồng bị cảm, mụ ta muốn nhân cơ hội ấy giết luôn đi để có thể tự do lấy người nhân ngãi.
Mụ nghĩ ra một mưu kế giết chồng thật êm thấm là đến nhà ông lang xin ông ngầm cắt cho một chén thuốc làm sao cho chồng uống vào không dậy được nữa. Đáp lại, mụ sẽ biếu ông một món tiền lớn.
Nghe nói thế, ông lang một mực từ chối, nói mình không bao giờ nhúng tay vào việc thất đức, nhưng người đàn bà nọ rất kiên nhẫn, vật nài mãi cố làm cho ông xiêu lòng.
Khi thấy người đàn bà quả quyết quá, ông giả bộ nhận lời, nhưng chỉ cắt cho một chén thuốc bổ trong đó có món hoài sơn là vị thuốc chính.
Cắt xong, ông nói dối với người đàn bà: “Chỉ về sắc một chén cho chồng uống là chết ngay.”
Người vợ trở về làm theo lời dặn, sắc thuốc rót ra chén, gác lên chạn chờ cho thuốc nguội để cho chồng uống. Không ngờ có một con rết bò qua trên xà nhà để rơi nọc độc vào chén thuốc.
Vì thế người chồng vừa uống thuốc vào tự nhiên vật vã, chỉ được một lúc là chết. Nghe tin con bệnh – chồng người đàn bà nọ – ngộ nạn sau chén thuốc của mình, ông lang vô cùng ngạc nhiên.
Ngồi một mình ông ngẫm lại chén thuốc mình cắt hôm ấy hoàn toàn không có vị gì công phạt, dù có mắc chứng bệnh hiểm nghèo đi nữa cũng không thể chết được. Ấy thế mà lại hóa ra chết thật.
Vô tình muốn cứu người thoát chết ông lại trở thành một kẻ giết người. Tuy không xảy ra việc gì lôi thôi đến bản thân, nhưng lương tâm ông lang luôn luôn cắn rứt không nguôi.
Tức bực đến phẫn chí, ông bèn khóa tất cả các ô thuốc của mình lại, rồi cầm chùm chìa khóa vứt xuống sông thề rằng: “Tôi làm thuốc đã bốn mươi năm nay chưa từng làm hại đến mạng người. Nay bỗng dưng con bệnh vì tôi mà chết. Tôi nguyện trên có trời, dưới có Hà bá, nếu chùm chìa khóa này còn trở về tay tôi thì tôi sẽ làm nghề thuốc trở lại, bằng không thì xin bỏ hẳn nghề này.”
Và từ đó ông cương quyết không đụng đến ô thuốc dao cầu hay kê đơn cho một ai nữa. Lúc đó trời đã gần sáng, ông lang đang nằm.
Người nhà cho biết ông lang không chữa bệnh nữa. Nhưng người làng chài cố tìm đến trước cửa sổ nói vọng vào phía giường ông, kể lể bệnh hoạn của vợ và xin thầy cứu cho.
Hắn ta nói mãi. Song ông lang nào có để ý gì đến. Lúc đó ông đã dậy, bèn gọi người nhà: “Múc nước để rửa mặt.”
Hắn ta nghe không rõ, tưởng ông cụ bảo “múc nước đổ vào mặt”. Thế là hắn ba chân bốn cẳng chạy về nhà, múc cả gáo nước thình lình hắt vào mặt vợ.
Người sản phụ đang nằm đợi chết, bỗng bị nước lạnh dội vào mặt, giật mình chuyển cả thân thể. Tự nhiên cái thai sổ ra một cách dễ dàng.
Tất cả mọi người trong nhà đều khoan khoái như trút được gánh nặng. Họ tấm tắc phục tài nhà danh sư.
Qua ngày hôm sau sẵn mẻ lưới bắt được con cá chép rất to, chồng người sản phụ vội xâu lại đưa đến biếu thầy thuốc.
Khi thấy hắn ta cảm tạ công ơn mình đã giúp cho vợ hắn mẹ tròn con vuông thì ông lang rất lấy làm lạ. Ông bảo: “Hơn một năm nay tôi có làm thuốc cho ai đâu mà lại có sự lạ lùng này.”
Nghe hắn kể, ông ta vẫn chối, nhưng người làng chài nhất định không chịu mang cá về. Cuối cùng thấy chối mãi không được, ông lang bèn xin nhận một nửa và nói: “Bây giờ tôi chặt con cá làm đôi: một nửa mừng cho bác gái, một nửa tôi xin lạm nhận.”
Nói rồi ông lấy dao thớt chia con cá làm hai khúc. Nhưng khi đang chặt, ông bỗng thấy trong ruột cá có cái gì cộm lên, moi ra được một chùm chìa khóa.
Ông nhìn lại thì lạ thay! Chính đó là chùm chìa khóa của mình ngày trước. Từ đó ông lang bỏ ý định cũ, lại bốc thuốc chữa bệnh như xưa.
Ý nghĩa truyện Vận khứ hoài sơn năng trí tử, Thời lai bạch thủy khả thôi sinh
Giải nghĩa câu đối
Câu chữ Hán ở tên truyện có thể hiểu: khi vận đã hết thì đến vị hoài sơn (một vị thuốc bổ) cũng làm chết người; khi thời đã tới thì nước lã cũng giục được sinh nở. Hai vế ứng đúng với hai sự việc trong truyện: chén thuốc bổ có hoài sơn lại thành chén thuốc độc vì con rết rơi vào, còn gáo nước lạnh hắt vào mặt lại giúp người sản phụ đẻ dễ dàng.
Người thầy thuốc chính trực
Ông lang từ chối món tiền lớn để đầu độc người, chỉ giả vờ nhận lời và cắt thuốc bổ. Vậy mà người bệnh vẫn chết. Ông không bị ai kết tội nhưng lương tâm cắn rứt đến mức khóa tủ thuốc, ném chìa khóa xuống sông. Truyện vẽ chân dung một người làm nghề có trách nhiệm: coi mạng người là việc của mình, kể cả khi lỗi không ở mình.
Chiếc chìa khóa trong bụng cá
Chùm chìa khóa trở về trong bụng con cá chép là phép lạ “trả lời” lời thề của ông lang: trời đất muốn ông tiếp tục chữa bệnh. Truyện không khuyên phó mặc số phận, mà nhắc rằng có những việc vượt ngoài sức tính toán của con người; điều ta giữ được là cái tâm ngay thẳng.
Câu hỏi thường gặp
Hoài sơn là gì?
Hoài sơn là tên vị thuốc Đông y làm từ củ mài, thường dùng làm thuốc bổ. Đọc thêm sự tích loài cây này ở Sự tích củ mài.
Vì sao ông lang lại làm thuốc trở lại?
Vì ông từng thề nếu chùm chìa khóa ném xuống sông trở về tay mình thì sẽ làm nghề thuốc lại; người làng chài đem biếu ông con cá chép, trong bụng cá có đúng chùm chìa khóa ấy.
Có những truyện nào khác giải thích câu chữ Hán?
Có, bạn có thể đọc Nhân tham tài nhi tử, Điểu tham thực nhi vong và Của Thiên trả Địa. Riêng câu nói dân gian ấy được giảng nghĩa và cách dùng ở bài của thiên trả địa nghĩa là gì.