Nhân tham tài nhi tử và Điểu tham thực nhi vong là hai câu chuyện cổ tích nổi bật trong văn hóa Việt Nam. Chúng phản ánh những bài học sâu sắc về lòng tham và hậu quả của nó. Những câu chuyện này không chỉ giải trí mà còn mang đến những suy ngẫm quý giá cho mỗi người.
Ngày xưa, có hai anh em nhà kia cha mẹ đều chết cả. Họ ở chung với nhau một nhà. Người anh tính nết tham lam, còn em đang ít tuổi có phần khờ dại. Rồi đó người anh lấy vợ. Cũng như chồng, người đàn bà ấy vừa tham lam vừa độc ác.
Không muốn cho em ở chung với mình, hai vợ chồng quyết định chia gia tài, lấy cớ rằng để ai lo phận nấy. Khi chia của, họ chiếm hết gia tư, điền sản quý giá của cha mẹ để lại, chỉ để cho em một gian nhà nhỏ với mấy thửa ruộng xấu.
Nhưng người em không chút ganh tị, vui vẻ nhận lấy phần của mình. Anh ta cày bừa cật lực. Không có lúa giống, anh tìm đến nhà anh ruột mình năn nỉ xin vay. Hai vợ chồng bằng lòng cho vay, nhưng trước khi giao lúa cho em, người đàn bà đem luộc lên tất cả.
Người em vô tình cứ thế đem gieo. Và thế là những hạt lúa ấy đều không nảy mầm, trừ có mỗi một hạt vì sót trong mủng không luộc đến. Thấy lúa không mọc, người em buồn quá, nhưng không biết làm thế nào. Anh đành đem cây mạ độc nhất ra cấy ở ruộng.
Anh chàng chăm chút tưới bón và bắt sâu cho lúa. Không ngờ cây lúa mỗi ngày một cao lớn vùn vụt. Nó vượt lên quá đầu người, gốc tỏa ra không biết bao nhiêu là nhánh. Dần dần nó to như một cây đại thụ, bông nở chi chít che kín cả ruộng.
Anh chàng sung sướng không nói hết, hàng ngày vun tưới chẳng rời. Đến ngày lúa chín, anh ra ở luôn ngoài ruộng canh giữ. Tự nhiên một hôm có con chim đại bàng ở đâu sà xuống bên cạnh cây lúa của anh mổ lấy mổ để.
Tiếc công sức vun trồng, anh cầm gậy xông đến toan đánh nhau với chim. Chim bỗng nói to lên: “Đừng đánh ta, ta ăn ta sẽ trả ơn cho!”. Anh chàng dừng tay hỏi: “Trả ơn như thế nào?”
– “Tối nay ta sẽ đưa đến một nơi có nhiều vàng bạc, lấy về mà tiêu”. Quả nhiên, đêm ấy chim đại bàng đến bảo anh ôm lấy chân mình, rồi vỗ cánh bay mãi ra tận một hòn đảo ở ngoài biển Đông.
Từ trên cao, anh đã thấy vàng ngọc sáng rực cả một vùng. Nhưng hòn đảo này ở gần chỗ mặt trời đi qua, mỗi lần mặt trời mọc, ánh nắng thiêu đốt dữ dội không một giống vật nào có thể chịu nổi. Vì thế chim đại bàng vừa đặt anh xuống, đã giục anh lấy nhanh mà về để tránh tai nạn xảy ra. Nghe nói, anh chàng lượm vội một ít vàng ngọc giắt vào người rồi nhờ chim đưa về.
Từ đó, anh tậu ruộng làm nhà, sắm đồ ăn thức mặc, mượn kẻ hầu người hạ, trở nên giàu có, sung sướng. Hai vợ chồng người anh thấy em tự nhiên có nhiều của thì lấy làm lạ, bèn đến nhà chơi hỏi thăm cho biết.
Nghe kể rõ đầu đuôi, người anh cũng muốn được may mắn như em. Hắn hỏi mượn bụi lúa khổng lồ của em để may chi có thể gặp con chim đại bàng. Người em không đợi anh nài nỉ, vui vẻ ưng thuận.
Quả nhiên chim lại đến ăn lúa. Người anh cầm gậy xông ra, chim cũng hứa với hắn như đã hứa với người em và sau đó đưa hắn đi lấy vàng ngọc. Được rơi xuống giữa một quả núi đầy châu báu, hắn hoa cả mắt.
Không biết nên lấy thứ gì và nên bỏ thứ gì, hắn loay hoay tìm tòi mãi trong tối, quên mất cả lời chim dặn. Trời gần sáng mà chim vẫn chưa thấy người trở lại để bay về. Thời gian đã kíp lắm rồi vậy mà hắn vẫn còn mải mê chọn lựa, không nghe tiếng chim gọi.
Mãi đến khi cơn nóng bắt đầu làm rát cả lưng, hắn mới trở lại tìm chim thì chim đã bay đi từ lúc nào rồi. Không thấy anh về, người em rất lo lắng. Anh chàng tìm gặp chim đại bàng, cố nhờ chim bay ra biển Đông lần nữa, có gì không hay thì mang hộ xác anh mình về.
Chim lại đến hải đảo, đã thấy xác của người nọ bị thiêu chín như thịt quay. Con vật ngửi thấy mùi thịt chưa bao giờ thơm và ngon đến thế, bèn sà xuống rỉa lấy rỉa để. Ngon miệng, chim mải mê ăn quên mất cả về.
Khi mặt trời nhô lên, chim muốn cất cánh nhưng không kịp nữa. Bộ lông bén lửa rất mau và chỉ một chốc toàn thân đều bốc cháy. Do truyện này mà người ta có câu Nhân tham tài nhi tử, điểu tham thực nhi vong.
Ý nghĩa truyện Nhân tham tài nhi tử, Điểu tham thực nhi vong
Cây lúa mọc từ hạt thóc sót
Vợ chồng người anh luộc chín thóc giống rồi mới cho em vay, chỉ sót một hạt trong mủng. Hạt thóc duy nhất ấy lại mọc thành cây lúa khổng lồ, to như cây đại thụ. Truyện mở đầu bằng một chi tiết rất ý nghĩa: sự độc ác có tính toán đến đâu cũng không dập tắt được may mắn dành cho người chăm chỉ, hiền lành.
Hai lần đến đảo vàng
Người em nghe lời chim, nhặt vội ít vàng ngọc rồi về trước khi mặt trời mọc. Người anh thì hoa mắt giữa núi châu báu, chọn mãi không xong, quên cả lời dặn, rốt cuộc bị nắng thiêu chết. Cấu trúc lặp lại hai lần, một lần được, một lần mất, quen thuộc trong truyện cổ, khiến người nghe dễ thấy cái giá của lòng tham.
Con chim cũng chết vì tham
Điều làm truyện khác truyện Cây khế là đoạn kết: con đại bàng ăn xác người anh thấy ngon, mải ăn quên giờ về nên bị lửa mặt trời thiêu cháy. Người tham của chết vì của, chim tham ăn chết vì miếng ăn. Truyện mở rộng bài học: lòng tham không chỉ là tật xấu của người nghèo hay người giàu, mà là cái bẫy với bất cứ ai không biết dừng lại.
Nguồn gốc truyện Nhân tham tài nhi tử, Điểu tham thực nhi vong
Câu Hán Việt “Nhân tham tài nhi tử, điểu tham thực nhi vong” nghĩa là người vì tham của mà chết, chim vì tham ăn mà mất mạng; câu này gần với tục ngữ Trung Hoa “nhân vị tài tử, điểu vị thực vong”. Truyện trên trang được kể để giải thích câu ấy, và có cốt truyện rất gần truyện Cây khế: hai anh em chia gia tài, chim lớn đưa người đi lấy vàng ở đảo xa. Người kể bản này chưa rõ.
Câu hỏi thường gặp
Câu “Nhân tham tài nhi tử, điểu tham thực nhi vong” nghĩa là gì?
Người tham tiền của thì chết vì tiền của, chim tham ăn thì chết vì miếng ăn; câu này khuyên con người biết đủ, đừng để lòng tham dẫn đến tai họa.
Truyện này khác truyện Cây khế ở điểm nào?
Thay cho cây khế là cây lúa khổng lồ mọc từ hạt thóc sót, và con chim cũng bị trừng phạt vì tham ăn. Đọc thêm Sự tích cây khế, soạn bài Cây khế (Ngữ văn 6) và truyện cùng chủ đề Chum vàng chum rắn.