Truyện cổ tích Giao Long mang đến những bài học quý giá về tình yêu thương và lòng dũng cảm. Câu chuyện hấp dẫn này không chỉ thu hút trẻ em mà còn khiến người lớn suy ngẫm về giá trị cuộc sống.
Ngày xưa, tại xã Khúc Phụ, Thổ Bình, châu Chiêm Hoá thuộc tỉnh Tuyên Quang miền Bắc Việt Nam, có một bà lão goá, không có con. Bà ở thôn Mô Cuống, mỗi ngày thường đến thác Cuống bắt tôm bắt cá về ăn.
Một ngày kia, bà lão trông thấy một quả trứng màu trắng, to gần bằng trứng gà. Bà cảm thấy sợ, bèn lượm trứng vứt ra xa. Nhưng rồi hai ba lần khác, bà cứ lại gặp quả trứng này ở mấy nơi khác. Bà bèn đem về nhà, cho gà ấp. Chừng khoảng một tháng sau, quả trứng bí mật này nở ra một con vật thân dài, tựa như con lươn. Bà bèn bỏ nó vào một chĩnh nước. Con vật lớn rất nhanh. Bà lão đưa nó qua một cái vại. Nó lại lớn chật vại. Bà đem thả nó xuống suối Mô Cuống, mới hay đó là con Giao Long.
Con vật này sắc trắng, thuộc loài thuỷ tộc, nhưng thỉnh thoảng nó lại hoá thành người, nói được tiếng người. Giao Long gọi bà lão là mẹ nuôi, và bắt tôm bắt cá nuôi bà. Nhờ vậy, mỗi lần đến kỳ cúng giỗ, bà lão đến bên dòng nước gọi tên “Cuống, Cuống”. Khi thấy con Giao Long trồi đầu lên mặt nước, bà bảo: “Ngày mai nhà có giỗ, con nhớ bắt cho mẹ một ít cá”. Giao Long lập tức vâng lời, bắt nhiều cá để lên bờ cho mẹ nuôi đến lấy về. Bao nhiêu người ăn, số lượng cá cũng đủ.
Về sau, có một con Giao Long khác, sắc đen, ở dòng thác lớn Sa Hương thuộc xã Miên Hương, cách đó mấy dặm. Nó lội ngược dòng đến thác Cuống, đánh nhau với Giao Long sắc trắng, vì muốn chiếm lấy nơi này. Cuộc giao chiến kéo dài 3 ngày, chưa rõ con nào thắng. Bỗng thấy Giao Long trắng chạy về nhà cầu cứu mẹ nuôi, nói với bà hãy đến dòng thác giúp nó một tay. Nó dặn mẹ: “Khi nào thấy thân hình đen trồi lên mặt nước, thì mẹ lấy dao mà chém”.
Bà lão nghe lời, hôm sau, giờ ngọ, ra bờ thác, cầm theo một con dao dài và sắc bén. Bà hốt hoảng thấy 2 con Giao Long đang đánh nhau, quậy đục cả mặt nước. Bà cầm dao chờ sẵn, khi thấy thân hình đen nổi lên mặt nước liền chém xuống thật mạnh. Nhưng chẳng may, lại trúng nhằm con Giao Long trắng của bà.
Con vật trồi lên, rên xiết: “Mẹ ơi, mẹ đã chém lầm vào bụng con rồi. Số mệnh con phải chịu như vậy, xin mẹ đừng thương tiếc con”. Nói xong, Giao Long trắng biến mất. 3 ngày sau, xác nó nổi lên ngay chỗ ấy. Dân trong vùng trông thấy, vớt Giao Long đem về chôn ở cánh đồng trước nhà bà lão.
Ngày nay, mộ Giao Long vẫn còn. Người ta gọi là Mộ Thần Cuống, được sùng bái như vị thần linh. Mỗi năm, vào dịp tháng 2, dân ở 4 xã vùng này kéo tới cúng tế Giao Long.
Ý nghĩa truyện Giao Long
Tình mẫu tử giữa người và loài thủy tộc
Bà lão góa không con nhặt quả trứng lạ, ba lần vứt đi rồi lại gặp, cuối cùng đem về cho gà ấp. Con vật nở ra được bà nuôi từ chĩnh nước đến cái vại rồi thả xuống suối. Từ đó Giao Long gọi bà là mẹ, bắt cá nuôi bà, mỗi lần nhà có giỗ chỉ cần ra bờ suối gọi “Cuống, Cuống” là có cá. Truyện kể về một thứ tình mẹ con không cần máu mủ, chỉ cần sự cưu mang.
Nhát dao chém nhầm
Kết truyện rất buồn: bà lão làm đúng lời con dặn, chờ thân đen nổi lên thì chém, nhưng giữa dòng nước đục ngầu, nhát dao lại trúng con mình. Lời trăng trối “số mệnh con phải chịu như vậy” không trách mẹ. Bi kịch đến từ sự rối ren của cuộc chiến chứ không đến từ lỗi của ai.
Từ con vật thành vị thần
Xác Giao Long được dân chôn ở cánh đồng trước nhà bà lão, mộ được gọi là Mộ Thần Cuống và có lễ cúng hằng năm. Truyện vừa giải thích một tục thờ ở địa phương, vừa cho thấy người miền núi coi những con vật dưới nước như thần giữ suối, giữ thác.
Nguồn gốc truyện Giao Long
Bản kể ghi rõ địa danh: thôn Mô Cuống, xã Khúc Phụ, Thổ Bình, châu Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang, cùng thác Sa Hương thuộc xã Miên Hương, và cho biết dân bốn xã quanh vùng cúng tế Giao Long vào tháng Hai. Đây là một truyền thuyết địa phương gắn với tục thờ thần sông nước; người kể và tuyển tập in chưa xác định được. Giao long trong quan niệm dân gian là loài thuồng luồng, rồng nước sống ở vực sâu.
Đọc thêm các truyện về thuồng luồng trên trang: Sự tích con thuồng luồng, Sự tích đầm Mực và Tại sao có tục ăn trầu ngắt đuôi.
Câu hỏi thường gặp
Mộ Thần Cuống ở đâu?
Theo truyện, mộ Giao Long ở cánh đồng trước nhà bà lão thuộc thôn Mô Cuống, châu Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang; dân trong vùng gọi là Mộ Thần Cuống.
Vì sao bà lão chém nhầm Giao Long trắng?
Hai con Giao Long đánh nhau làm nước đục ngầu. Bà chờ thân đen nổi lên để chém như lời dặn, nhưng nhát dao lại trúng bụng con Giao Long trắng do chính bà nuôi.