Sự tích đầm mực là một trong những câu chuyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam. Câu chuyện này không chỉ mang ý nghĩa sâu sắc mà còn phản ánh văn hóa dân gian phong phú. Hãy cùng khám phá những điều thú vị ẩn chứa trong truyền thuyết này.
Ngày ấy vào đời nhà Trần có một cụ đồ nho ở xã Quang Liệt tên là Chu An. Học vấn của cụ sâu và rộng. Cũng vì tiếng tăm của cụ truyền khắp mọi nơi nên học trò xa gần đến học rất đông.
Về sau nhà vua nghe tiếng, vời cụ về kinh giao cho trông nom trường Quốc tử và dạy thái tử học. Cụ để nhà lại cho vợ con rồi đi nhậm chức. Nhưng được hơn một năm đã thấy cụ chống gậy trở về. Cụ bảo mọi người rằng: – Ta không thể chịu được bảy tên quyền thần dối vua hại nước!
Từ đó người ta thấy cụ trở lại nghề dạy học. Lần này những người đến xin “Nhập môn” đông vô kể. Cả một cái gò cao ở xóm Văn phải dựng thêm ba bốn mái nhà nữa mới đủ chỗ để chứa học trò. Nhà trong xóm chật ních những anh đồ nho, đủ mặt người kinh, người trại. Đó là chưa kể những người ở quanh vùng hàng ngày cơm đùm cơm gói đi về học tập.
Trong số học trò của cụ có hai anh em con vua Thủy. Nghe tiếng cụ đồ, vua Thủy cũng cho con lên học. Ngày ngày hai anh em đến bờ sông trút lốt thuồng luồng ở nước rồi lên đất, nói năng, cử chỉ không khác gì người trần.
Một hôm cụ đồ đang chấm bài thì anh trưởng tràng đến kể cho biết rằng sáng hôm nay, khi chưa rõ mặt người, anh có việc đi chợ huyện đến cầu Bưa tình cờ dưới sông có hai người đi trên mặt nước tiến vào bờ: – Đúng là hai anh em nhà Gàn thầy ạ! Con đầu tiên sợ nhưng cũng cố đi theo. Quả nhiên họ vào đây. Thầy bảo bây giờ nên làm thế nào?
Cụ đồ gật gù đáp: – Con cứ để yên mặc họ, con ạ! Nếu là quỷ thần mà họ chuộng đạo thánh hiền thì lại càng hay chứ sao!
Năm ấy vùng Thanh Đàm trời làm đại hạn. Suốt từ cuối năm ngoái cho đến tháng Hai năm nay không có lấy một giọt mưa. Đồng ruộng nứt nẻ. Mấy đám lúa, đám ngô cứ héo dần. Thấy mọi người nhao nhác, cụ đồ sốt ruột không kém. Một chiều kia sau buổi học, cụ đồ lưu hai anh em chàng Gàn ở lại rồi bảo: – Thầy muốn các con thương đến dân một chút.
Hai anh em làm bộ ngơ ngác không nói gì. Thấy họ còn giấu mình, ông cụ nói: – Các con bất tất phải giấu. Thầy đã biết cả. Bây giờ đây chỉ có các con là cứu được dân sự. Các con hãy làm mưa cho họ nhờ.
Hai anh em đưa mắt nhìn nhau, hồi lâu bảo cụ: – Dạ, nhưng hiềm vì sông hồ đều có lệnh “phong bế” cả thì lấy đâu ra nước bây giờ. Ông cụ khẩn khoản: – Các con nghĩ thử xem có thể lấy nước ở đâu được không. Không cứu được nhiều thì ta hẵng tạm cứu ít vậy!
Hai anh em ngần ngừ hồi lâu rồi chỉ vào nghiên mực đặt trên án thư, bảo cụ đồ: – Dạ, oai trời thì rất nghiêm nhưng lời của thầy thì rất trọng. Chúng con xin vâng lời thầy. Chúng con sẽ dùng nước ở nghiên mực này tạm thấm nhuần trong một vùng vậy.
Cụ đồ mừng rỡ chạy lại án thư bê cái nghiên mực lớn còn đầy mực và cả quản bút lông của mình thường dùng, đưa cho họ. Hai anh em đỡ lấy rồi cả ba người cùng tiến ra bờ sông. Đến nơi họ xắn ống tay áo rồi sau đó em bưng nghiên mực, anh cầm quản bút nhúng mực vẩy lên trời nhiều lần. Đoạn họ vứt cả nghiên lẫn bút xuống nước, cúi vái cụ đồ rồi biến mất.
Đêm hôm ấy quả nhiên mây mù tối tăm rồi mưa một trận như trút. Cụ đồ vừa mừng vừa sợ, suốt đêm chạy ra chạy vào không ngủ. Sáng dậy, điều mà ai nấy đều lấy làm lạ là nước chỉ lênh láng suốt mấy cánh đồng trong vùng Thanh Đàm mà thôi. Hơn nữa sắc nước chỗ nào chỗ nấy đều đen như mực. Trận mưa đêm hôm đó quả cứu vớt được biết bao nhiêu là ruộng lúa, ruộng ngô và các hoa màu khác. Dân trong vùng Thanh-đàm lại vui vẻ như xưa.
Nhưng trong lúc đó ở thiên đình, các thiên thần đều lấy làm lạ về một trận mưa bất ngờ. Ngọc hoàng nổi giận sai một thiên thần đi bắt cho được thủ phạm trị tội. Và cả hai anh em đều không thoát được khỏi lưới trời nghiêm ngặt: cả hai đều rơi đầu dưới lưỡi búa của thần sét.
Xác của họ hiện nguyên hình là hai con thuồng luồng song đầu một nơi mình một nẻo, giạt vào gậm cầu Bưu. Cụ đồ nghe tin rất thương xót. Cụ khóc và cụ bắt tất cả học trò đưa đám chôn hai con thuồng luồng. Khăn áo hôm ấy trắng phau cả một bờ sông. Xác hai con vật được chôn cất một cách tử tế ở bên trên cầu và cũng đắp thành nấm như mộ của người.
Cái nghiên mực của cụ đồ Chu An sau đó trôi về làng Quỳnh-đô làm đen cả nước cái đầm ấy, ngày nay người ta vẫn quen gọi là đầm Mực. Còn quản bút thì trôi về làng Tó cho nên các cụ thường truyền rằng nhờ thế làng Tó tức làng Tả Thanh Oai bây giờ mới có lắm người học hành đỗ đạt. Còn chỗ ngôi mộ hai con quái vật tức hai anh em thuồng luồng sau đó người ta lập miếu thờ ngày nay còn có tên là miếu Gàn.
Ý nghĩa truyện Sự tích đầm Mực
Người thầy đặt dân lên trên hết
Cụ đồ Chu An bỏ chức ở kinh vì không chịu được bảy tên quyền thần, về quê dạy học. Khi vùng Thanh Đàm hạn hán, cụ không xin mưa cho mình mà khẩn khoản nhờ hai người học trò đặc biệt “thương đến dân một chút”. Truyện khắc họa người thầy có tấm lòng lo cho dân, đúng như hình ảnh nhà giáo được người đời tôn kính.
Học trò thuồng luồng và cái giá của sự vâng lời
Hai anh em con vua Thủy mỗi ngày trút lốt thuồng luồng lên bờ đi học. Biết làm mưa trái lệnh trời là phạm tội, họ vẫn dùng nước trong nghiên mực của thầy vẩy lên trời, vì “lời của thầy thì rất trọng”. Cái chết dưới lưỡi búa thần sét của họ cho thấy dân gian tôn trọng tình thầy trò đến mức có thể hy sinh, và cũng gửi gắm niềm biết ơn những ai dám vì dân mà chịu thiệt.
Mưa mực, đầm mực và làng khoa bảng
Mưa chỉ rơi trong vùng Thanh Đàm, nước đen như mực; nghiên mực trôi về làng Quỳnh Đô thành đầm Mực, quản bút trôi về làng Tó nên làng ấy nhiều người đỗ đạt. Những chi tiết này nối câu chuyện với địa danh có thật, khiến truyền thuyết sống mãi trong trí nhớ người dân quanh vùng.
Nguồn gốc truyện Sự tích đầm Mực
Chu Văn An là nhà giáo nổi tiếng đời Trần, quê làng Quang Liệt (Thanh Trì, Hà Nội ngày nay), từng dạy ở Quốc Tử Giám. Sử chép ông dâng “Thất trảm sớ” xin chém bảy tên nịnh thần, vua không nghe nên ông cáo quan về ở ẩn; chi tiết “bảy tên quyền thần” trong truyện ứng với sự kiện ấy. Câu chuyện học trò thuồng luồng làm mưa là truyền thuyết dân gian gắn với các địa danh Thanh Đàm, Quỳnh Đô, làng Tó (Tả Thanh Oai) và miếu thờ ở địa phương. Bản trên trang không ghi người kể hay tuyển tập in.
Đọc thêm trên trang: Truyện cổ tích Giao Long, Sự tích con thuồng luồng và Thần đồng Mạc Đĩnh Chi.
Câu hỏi thường gặp
Đầm Mực ở đâu?
Theo truyện, nghiên mực của thầy Chu An trôi về làng Quỳnh Đô làm đen nước một cái đầm, người ta gọi là đầm Mực; vùng này thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội ngày nay.
Vì sao hai anh em thuồng luồng bị trời phạt?
Vì họ làm mưa cứu hạn cho dân khi sông hồ đang có lệnh “phong bế” của trời. Ngọc Hoàng nổi giận sai thần sét bắt tội, cả hai đều chết dưới lưỡi búa của thần sét.