Tóm tắt Cầu hiền chiếu (Ngô Thì Nhậm) ngắn gọn, đầy đủ – 7 mẫu hay nhất

Bài chiếu khẳng định người hiền tài phải ra giúp thiên tử, phê phán việc kẻ sĩ ẩn dật trốn đời và bày tỏ nỗi mong mỏi của nhà vua khi đất nước buổi đầu còn nhiều khó khăn. Từ đó, vua Quang Trung đưa ra ba cách để người tài ra giúp nước: tự dâng sớ, được quan tiến cử hoặc tự tiến cử. Cuối bài là lời khích lệ hiền tài cùng góp sức dựng nước.

Mở đầu, bài chiếu nêu một lẽ tất yếu: người hiền sinh ra ở đời là để giúp thiên tử, cũng như sao sáng phải chầu về sao Bắc Thần; có tài mà giấu đi thì trái ý trời. Tiếp đó, tác giả chỉ ra thực trạng: khi thời thế loạn lạc, nhiều kẻ sĩ ở ẩn, người im lặng, người trốn tránh; nay vua đã mong mỏi mà vẫn chưa thấy ai đến. Nhà vua tự hỏi phải chăng mình ít đức, rồi nêu rõ tình hình: triều chính còn thiếu sót, biên cương còn lo, dân chưa hồi sức, một người không thể gánh vác việc lớn. Vì vậy, chiếu cho phép mọi người có tài dâng sớ bày tỏ, các quan tiến cử người giỏi, người chưa được biết đến thì tự tiến cử. Bài chiếu kết thúc bằng lời kêu gọi hiền tài nắm lấy thời cơ ra giúp nước.

Theo mạch lập luận, bài chiếu thường được chia thành ba phần.

Phần 1 (từ đầu đến “… ý trời sinh ra người hiền vậy”) – Quan hệ giữa hiền tài và thiên tử: Tác giả mượn hình ảnh ngôi sao sáng chầu về sao Bắc Thần để khẳng định người hiền phải ra phò tá thiên tử. Nếu che giấu tài năng, không để đời dùng đến, thì trái với ý trời đã sinh ra người hiền.

Phần 2 (tiếp theo đến “… buổi ban đầu của trẫm hay sao?”) – Thực trạng và nhu cầu của thời đại: Trước đây thời thế suy vi, kẻ sĩ lánh đời, người tài ở triều thì im lặng. Nay vua ngày đêm mong đợi mà chưa ai đến. Nhà vua tự vấn về đức độ của mình, đồng thời chỉ ra đất nước buổi đầu còn bộn bề việc lớn, rất cần người tài chung sức.

Phần 3 (còn lại) – Đường lối cầu hiền: Chiếu nêu ba cách để người tài ra giúp nước: tự dâng sớ tâu bày, được các quan văn võ tiến cử, hoặc tự tiến cử. Lời nói có thể dùng thì được cất nhắc, lời chưa dùng được cũng không bị bắt tội. Cuối cùng là lời khuyến khích hiền tài hãy cùng ra giúp triều đình, chung hưởng vinh hiển.

Cách tóm tắt này phù hợp với yêu cầu của bài học về cấu trúc văn bản nghị luận: xác định mục đích, luận điểm, lí lẽ và bằng chứng.

• Mục đích: kêu gọi người hiền tài, nhất là sĩ phu Bắc Hà, ra cộng tác với triều Tây Sơn để xây dựng đất nước.
• Luận điểm 1 – Người hiền phải được thiên tử sử dụng: lí lẽ dựa trên quan niệm “thiên mệnh” của nhà nho; hình ảnh so sánh người hiền – ngôi sao sáng, thiên tử – sao Bắc Thần.
• Luận điểm 2 – Hiền tài chưa ra giúp nước là điều đáng tiếc: bằng chứng là các cách ứng xử của kẻ sĩ thời loạn (ở ẩn, im lặng, làm việc nhỏ để lánh đời); lời lẽ vừa phê phán vừa tế nhị.
• Luận điểm 3 – Đất nước đang cần người tài: lí lẽ về triều chính còn khiếm khuyết, biên cương còn lo, dân chưa hồi sức; một người không thể một mình dựng nghiệp thái bình; đất nước văn hiến ắt có người tài.
• Luận điểm 4 – Cách thức cầu hiền: ba con đường tiến cử rộng mở, rõ ràng, không phân biệt thứ bậc, kèm lời hứa không bắt tội lời nói sơ suất.
• Kết luận: lời khuyến dụ, khẳng định đây là thời cơ để người tài ra giúp nước.

Cầu hiền chiếu là văn bản Ngô Thì Nhậm soạn thay vua Quang Trung để chiêu mộ nhân tài cho triều đại mới. Bài chiếu mở đầu bằng lời khẳng định: “Người hiền xuất hiện ở đời, thì như ngôi sao sáng trên trời cao.” Sao sáng phải chầu về sao Bắc Thần, người hiền cũng phải ra giúp thiên tử; giấu tài không dùng là trái ý trời. Tiếp đó, tác giả nhắc lại thời loạn lạc, khi nhiều kẻ sĩ phải lánh đời, người thì im tiếng ở triều, người thì làm nghề thấp kém hoặc bỏ đi xa, như muốn ẩn mình suốt đời. Nay nhà vua ngày đêm mong đợi mà hiền tài vẫn chưa đến, khiến vua phải tự vấn đầy khiêm nhường: “Hay trẫm ít đức không đáng để phò tá chăng?” Vua bày tỏ nỗi lo trước cảnh triều chính chưa ổn, biên cương chưa yên, dân còn mệt nhọc, và khẳng định một người không thể gánh nổi việc lớn. Từ đó, chiếu mở ra ba con đường: dâng sớ tâu bày, được quan tiến cử và tự tiến cử, lại hứa sẽ cất nhắc người có lời hay mà không bắt tội lời vụng. Bài chiếu khép lại bằng lời khích lệ người hiền hãy nắm thời cơ, cùng ra gánh vác việc nước.

Năm 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung. Sau những năm chiến tranh, đất nước cần người tài để củng cố triều chính, nhưng nhiều trí thức Bắc Hà vẫn còn e dè, thậm chí bất hợp tác với nhà Tây Sơn. Trong hoàn cảnh ấy, Ngô Thì Nhậm được giao soạn bài chiếu cầu hiền.

Bài chiếu mở đầu bằng một chân lí mà nhà nho nào cũng thừa nhận: người hiền giống như ngôi sao sáng, mà sao sáng thì phải chầu về sao Bắc Thần – biểu tượng của ngôi vua. Người hiền sinh ra là để làm sứ giả cho thiên tử; nếu che giấu ánh sáng, để tài năng bị bỏ phí thì không đúng với ý trời. Lập luận này đặt người đọc vào thế phải tự xem xét cách sống của mình.

Phần tiếp theo nhìn thẳng vào thực tế. Trong thời thế suy vi trước đó, nhiều kẻ sĩ ở ẩn nơi ngòi khe, người có tài ở triều đường thì kiêng dè không dám nói, có người chọn làm những việc nhỏ nhặt, có người bỏ đi xa như muốn lẩn tránh suốt đời. Nay nhà vua mong mỏi, sẵn lòng lắng nghe, vậy mà người học rộng tài cao vẫn chưa ai tìm đến. Bằng những câu hỏi tu từ, nhà vua tự nhận có lẽ vì mình ít đức, hoặc vì kẻ sĩ cho rằng thời thế còn rối ren. Nhưng rồi vua chỉ ra rằng chính lúc trời còn u ám mới là lúc người quân tử cần ra tay: nền đại định mới bắt đầu, kỉ cương triều chính còn thiếu sót, việc biên cương phải lo toan, dân chưa lại sức, trăm việc đổ dồn. Một người không thể gánh vác mọi việc, cũng như một cây cột không đỡ nổi ngôi nhà lớn. Đất nước văn hiến rộng lớn như thế, lẽ nào lại không có người tài ra giúp.

Phần cuối đưa ra con đường cụ thể: mọi người, từ quan lại lớn nhỏ đến thứ dân, ai có tài học, mưu hay đều được dâng sớ tâu bày; lời dùng được thì cất nhắc không kể thứ bậc, lời chưa dùng được thì gác lại, không bắt tội. Người có nghề giỏi thì được các quan văn võ tiến cử. Ai tài năng còn bị che lấp thì được tự tiến cử. Bài chiếu khép lại bằng lời khuyến dụ: nay trời đất thanh bình, chính là lúc người hiền “gặp hội gió mây”, hãy cùng ra giúp nước và cùng hưởng phúc lành.

• Tác giả, hoàn cảnh: Ngô Thì Nhậm soạn thay vua Quang Trung, khoảng 1788–1789, nhằm chiêu mộ nhân tài, nhất là sĩ phu Bắc Hà.
• Thể loại: chiếu – văn bản nghị luận chính luận do vua ban bố xuống thần dân.
• Ý 1: Người hiền phải giúp thiên tử (so sánh với sao sáng chầu sao Bắc Thần).
• Ý 2: Thực trạng kẻ sĩ thời loạn ẩn dật, im lặng, trốn tránh việc đời.
• Ý 3: Lời tự vấn khiêm nhường của nhà vua và nhu cầu cấp bách của đất nước buổi đầu.
• Ý 4: Ba cách tiến cử – dâng sớ, quan tiến cử, tự tiến cử; không bắt tội lời nói sơ suất.
• Ý 5: Lời kêu gọi người hiền ra giúp nước khi thời cơ đã đến.
• Giá trị: thể hiện tầm nhìn, tấm lòng trọng hiền tài của vua Quang Trung; lập luận chặt chẽ, lời lẽ vừa trang trọng vừa chân thành.

Lưu ý khi tóm tắt văn bản nghị luận như Cầu hiền chiếu

Với văn bản nghị luận, “tóm tắt” là thu gọn hệ thống ý và lập luận, không phải kể lại sự việc. Em nên giữ nguyên trình tự lập luận, dùng từ ngữ của mình, chỉ trích dẫn một vài câu then chốt như câu mở đầu về người hiền hoặc câu hỏi tự vấn của nhà vua. Tránh nhầm lẫn: người soạn là Ngô Thì Nhậm nhưng người ban chiếu là vua Quang Trung, nên khi tóm tắt cần viết “bài chiếu nêu…”, “nhà vua mong…” cho đúng vai.

Kết luận

Bảy mẫu tóm tắt Cầu hiền chiếu trên giúp em vừa nắm nội dung, vừa hiểu cấu trúc lập luận của một bài chiếu mẫu mực. Hãy chọn mẫu phù hợp độ dài đề yêu cầu và luyện viết lại bằng lời của mình.

Xem thêm:

• Cầu hiền chiếu (Ngô Thì Nhậm): tác giả, tác phẩm, bố cục
• Soạn bài Cầu hiền chiếu – Ngữ văn 11 Kết nối tri thức
• Phân tích Cầu hiền chiếu – các bài văn mẫu
• Nhà văn Ngô Thì Nhậm – danh sĩ Bắc Hà viết Cầu hiền chiếu cho Quang Trung