Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới là chùm ba truyện thần thoại Việt Nam (Thần Trụ Trời, Thần Sét, Thần Gió) mở đầu Bài 1 Sức hấp dẫn của truyện kể sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức. Bài viết giúp em tìm hiểu tác phẩm một cách hệ thống: nội dung từng truyện, người sưu tầm – kể lại Nguyễn Đổng Chi, xuất xứ, đặc điểm thần thoại suy nguyên, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới
Văn bản gồm ba truyện kể ngắn, mỗi truyện nói về một vị thần gắn với một hiện tượng của thế giới tự nhiên. Phần dưới đây lược thuật nội dung, kèm vài câu văn tiêu biểu; câu hỏi trong sách được hướng dẫn ở bài soạn bài Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới.
Thần Trụ Trời. Truyện mở ra ở thuở hỗn mang: “Trời đất chỉ là một đám hỗn độn tối tăm và lạnh lẽo.” Một vị thần khổng lồ đứng dậy, đội trời lên, đào đất đá đắp thành cột chống trời, đẩy trời lên cao dần. Trời đất từ đó phân đôi: “Đất phẳng như cái mâm vuông, trời ở trên như cái bát úp”. Khi trời đã khô cứng, thần phá cột, ném đất đá khắp nơi thành núi, đảo, gò đồi; chỗ đào lấy đất thành biển. Sau thần Trụ Trời còn nhiều vị thần khác tiếp tục kiến thiết thế giới, được dân gian nhắc trong câu hát:
Nhất ông đếm cát,
Nhì ông tát bể (biển),
Ba ông kể sao,
Bốn ông đào sông,
Thần Sét. Thần Sét còn gọi là Thiên Lôi, ông Sấm, là tướng của Ngọc Hoàng, chuyên thi hành luật pháp ở trần gian bằng lưỡi búa đá. “Thần có mặt mũi rất nanh ác, tiếng quát tháo rất dữ dội.” Tính thần nóng nảy, có lúc đánh lầm người vô tội nên bị Ngọc Hoàng phạt: nằm im trong rừng cho gà thần mổ. Từ đó thần sợ tiếng gà, và người hạ giới bắt chước tiếng gọi gà mỗi khi có chớp. Thần còn từng thua Cường Bạo Đại Vương, làm “cả thiên đình xấu hổ”.
Thần Gió. “Thần Gió có một hình dạng kì quặc. Thần không có đầu.” Thần dùng chiếc quạt màu nhiệm làm gió to, gió nhỏ theo lệnh Ngọc Hoàng. Một lần, con thần Gió nghịch quạt, thổi bay bát gạo của người nghèo đang vo gạo nấu cháo cho vợ ốm. Người ấy kiện lên thiên đình; Ngọc Hoàng đày con thần Gió xuống trần chăn trâu cho người mất gạo, rồi hóa thành cây ngải gió báo tin gió bão cho thiên hạ.
Thông tin tác giả: thần thoại dân gian và Nguyễn Đổng Chi
Các truyện trong văn bản là thần thoại dân gian Việt Nam, do nhân dân sáng tạo và truyền miệng qua nhiều đời, không có tác giả cụ thể. Văn bản trong sách được in theo lời kể của Nguyễn Đổng Chi, vì vậy khi làm bài, em ghi: thần thoại Việt Nam, Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, kể lại.
Nguyễn Đổng Chi (1915 – 1984) là nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, văn học và sử học hàng đầu của Việt Nam. Ông quê ở Can Lộc, Hà Tĩnh, sinh ra trong một gia đình nhà Nho yêu nước. Ông từng làm Trưởng ban Hán Nôm, Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm, được phong Giáo sư năm 1984.
Công trình nổi tiếng nhất của ông là bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam (5 tập, biên soạn và in trong 25 năm, 1957 – 1982), cùng nhiều công trình như Việt Nam cổ văn học sử và các nghiên cứu về thần thoại Việt Nam. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh; ba truyện trong sách được trích từ bộ sách tập hợp các công trình được giải thưởng này.
Thông tin tác phẩm Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu tác phẩm.
Xuất xứ của văn bản
Ba truyện được in theo sách Nguyễn Đổng Chi – Tác phẩm được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003: Thần Trụ Trời (trang 67 – 69), Thần Sét (trang 87 – 88), Thần Gió (trang 93 – 94). Nhan đề chung Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới do người biên soạn sách giáo khoa đặt.
Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới thuộc thể loại gì?
Văn bản thuộc thể loại thần thoại, cụ thể là nhóm thần thoại suy nguyên – những truyện giải thích nguồn gốc vũ trụ, trời đất, các hiện tượng tự nhiên như sấm sét, mưa gió. Dấu hiệu nhận biết:
- Thời gian cổ sơ, không xác định (“thuở ấy”), không gian vũ trụ rộng lớn: trời, đất, thiên đình, hạ giới.
- Nhân vật là các vị thần có hình dạng, sức mạnh phi thường: thần khổng lồ đội trời, thần có búa đá, thần không đầu.
- Cốt truyện đơn giản, xoay quanh hành động của thần nhằm lí giải một hiện tượng tự nhiên.
- Có dấu vết của niềm tin dân gian vẫn còn lưu lại: núi Thạch Môn được xem là di tích cột chống trời, tục gọi gà khi có chớp, cây ngải gió.
Phương thức biểu đạt và ngôi kể
Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp miêu tả. Các truyện được kể theo ngôi thứ ba; người kể nhiều lần dùng những cách nói như “người ta kể chuyện”, “dân gian thường gọi”, cho thấy dấu ấn của lối kể truyền miệng.
Bố cục: văn bản có mấy phần?
Văn bản gồm 3 phần, tương ứng ba truyện độc lập:
- Phần 1 – Thần Trụ Trời: vị thần khổng lồ tách trời khỏi đất, tạo nên núi đồi, biển cả.
- Phần 2 – Thần Sét: vị thần thi hành luật pháp của Ngọc Hoàng, tính nóng nảy, sợ tiếng gà.
- Phần 3 – Thần Gió: vị thần không đầu với chiếc quạt màu nhiệm và sự tích cây ngải gió.
Giá trị nội dung
- Phản ánh cách người Việt cổ hình dung và lí giải sự hình thành trời đất, địa hình và các hiện tượng tự nhiên như sấm sét, gió bão.
- Thể hiện niềm tin vạn vật có linh hồn, thế giới tự nhiên được cai quản bởi các vị thần.
- Gửi gắm khát vọng hiểu biết, chinh phục tự nhiên và mong muốn về một trật tự công bằng: kẻ gây hại, dù là thần, cũng bị trừng phạt.
Giá trị nghệ thuật
- Nhân vật được xây dựng bằng biện pháp thần thánh hóa và nhân cách hóa các hiện tượng tự nhiên: thần có hình dạng kì vĩ nhưng tính khí rất người (nóng nảy, sợ hãi, xấu hổ).
- Cốt truyện đơn giản, ngắn gọn, tập trung vào hành động của thần.
- Chi tiết kì ảo phong phú, giàu sức tưởng tượng; lời kể mộc mạc, dùng hình ảnh so sánh gần gũi (mâm vuông, bát úp).
Điểm giống và khác giữa ba vị thần
Ba vị thần đều có sức mạnh phi thường và gắn với một hiện tượng tự nhiên. Thần Trụ Trời là vị thần sáng tạo, hành động một mình với tầm vóc vũ trụ; thần Sét và thần Gió là thần cai quản, làm việc theo lệnh Ngọc Hoàng, có tính khí và gia đình như con người, thậm chí có lỗi lầm. Sự khác biệt ấy cho thấy trí tưởng tượng của người xưa đi từ hình dung thế giới hình thành sang lí giải những hiện tượng đời thường quanh mình.
Sơ đồ tư duy Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới
Sơ đồ dưới đây tóm lược các ý chính của tác phẩm.
Tóm tắt Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới
Hai mẫu dưới đây giúp em nhớ nhanh nội dung; phần sơ đồ, cốt truyện chi tiết có trong bài Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới: sơ đồ, tóm tắt, cốt truyện.
Mẫu 1 – Tóm tắt Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới ngắn nhất
Thuở trời đất còn hỗn độn, thần Trụ Trời đắp cột đẩy trời lên cao, rồi phá cột tạo nên núi đồi, biển cả. Thần Sét dùng búa đá trừng trị kẻ có tội theo lệnh Ngọc Hoàng nhưng tính nóng nảy, có lúc đánh oan. Thần Gió không đầu, dùng quạt làm gió; vì con thần nghịch quạt làm hại người nghèo mà bị đày xuống trần, hóa thành cây ngải gió.
Mẫu 2 – Tóm tắt Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới đầy đủ
Văn bản gồm ba truyện thần thoại Việt Nam. Truyện thứ nhất kể về thần Trụ Trời: khi chưa có vũ trụ, một vị thần khổng lồ đứng dậy đội trời, đắp cột đá đẩy trời lên cao, tách trời và đất; sau đó thần phá cột, đất đá văng ra thành núi, đảo, gò đồi, còn chỗ đào đất thành biển. Truyện thứ hai kể về thần Sét – Thiên Lôi, tướng của Ngọc Hoàng, mặt mũi dữ dằn, dùng búa đá thi hành luật trời; vì nóng nảy đánh lầm người vô tội, thần bị phạt cho gà thần mổ nên về sau sợ tiếng gà. Truyện thứ ba kể về thần Gió không đầu, có chiếc quạt màu nhiệm; con thần nghịch quạt làm bay mất bát gạo của người nghèo, bị Ngọc Hoàng đày xuống trần chăn trâu cho người ấy, rồi hóa thành cây ngải gió báo tin gió bão.
Lời kết
Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới là cánh cửa đưa người đọc vào thế giới thần thoại Việt Nam, nơi trời đất, sấm sét, gió mưa đều mang hình hài và tính cách của các vị thần. Khi ôn tập, em cần nhớ người kể lại Nguyễn Đổng Chi, đặc điểm thần thoại suy nguyên, bố cục ba phần và cách người xưa thần thánh hóa, nhân cách hóa tự nhiên.
Xem thêm: