“Sự tích quả roi” kể về một câu chuyện cảm động về tình thầy trò sâu sắc và lòng tri ân đối với tri thức. Từ những con ốc roi thần kỳ, câu chuyện truyền tải thông điệp về sự học hành chân chính, lòng tận tụy của người thầy, và tình nghĩa cao quý giữa các học trò.
Ngày xưa, có một người thầy nổi tiếng là dạy giỏi và hiền lành. Một hôm có ba người trẻ tuổi đến xin ông nhận vào học. Hai anh là con nhà nghèo.
Một anh là con nhà giàu, không muốn học nhưng bị bố bắt ép phải học để may ra kiếm được vài chữ, rồi khéo chạy chọt thì anh ta có thể thi đỗ và ra làm quan to. Đã giàu lại làm quan to thì lúc đó mới thật là sung sướng.
Lúc nhận vào học, ông thầy nói trước với ba người trẻ tuổi: “Học tôi thì phải học cái hay, cái tốt trước rồi sau mới học cái chữ, cái nghĩa. Học giỏi thì được khen. Học kém thì phải phạt.”
“Tôi không phạt bằng roi. Tôi có con ốc này thay cho roi nên tôi gọi nó là con ốc roi. Tự nó sẽ khen và chê rất công bằng. Học giỏi thì nó sáng lên như đèn và sẽ giúp cho các anh thành đạt. Học kém thì nó đen dần lại như than và chỉ có đem vứt vô xó.”
Nói xong, thầy trao cho mỗi người một con ốc roi màu xám, to bằng ngón chân út và bảo buộc dây đeo vào cổ. Thầy lại nói tiếp: “Thiên hạ có ba bồ chữ, nhưng tôi thì chỉ được có một bồ. Học hết bồ chữ của tôi, các anh đi tìm thầy khác mà học thêm.”
Ba người học trò, học được một năm thì ba con ốc đã đổi thành ba màu khác hẳn. Hai anh con nhà nghèo thì con ốc đeo ở cổ ngày càng sáng ra, một con sáng trắng, một con sáng hồng.
Còn con ốc của anh con nhà giàu thì cứ đen dần và ngày càng đen thẫm lại… Hai anh con nhà nghèo vừa làm thuê kiếm sống vừa đến học thầy. Hai anh học giỏi lại biết đối xử với mọi người rất tử tế và lễ độ.
Còn anh con nhà giàu thì cứ học đâu quên đấy vì anh mải say mê rượu chè, trai gái, và đối với mọi người thì anh ta hỗn láo, xấc xược. Ngay cả với thầy, anh ta cũng chê: “Lão ta chỉ có một bồ chữ, tao thèm học làm gì! Nay mai bố tao sẽ mời thầy có đủ ba bồ chữ về dạy!”
Thấy ốc của hai anh con nhà nghèo sáng ra, đẹp lên như đèn, như ngọc, còn ốc của mình cứ đen dần, tối lại, anh ta vừa ghen tức với hai anh kia vừa căm giận ông thầy.
Anh ta liền về bịa chuyện nói xấu ông thầy và mách với bố: “Lão ta nói con học kém vì bố ngu dốt, mò khắp người bố cũng không kiếm được lấy nửa chữ, chứ đừng nói là một chữ!”
Lão nhà giàu giận lắm, lại nghĩ rằng con mình có học cũng không ra gì bèn nói: “Được! Để rồi lão sẽ biết tay tao!”
Ba ngày sau lão sai người đến đốt luôn nhà ông thầy và bảo thằng con đứng canh ở cửa không cho ông thầy chạy ra để ông chết cháy với ngôi nhà một thể.
Nhưng hai anh học trò nhà nghèo đã liều chết xông vào, một anh cõng thầy, một anh cõng sách. Lúc cõng sách ra, mọi người mới thấy rõ là thầy đã nói ít đi chứ thật ra, ông có đủ cả ba bồ chữ lớn của thiên hạ.
Cứu được thầy, hai người lại rước luôn thầy về nhà mình để vừa nuôi thầy, vừa nhờ thầy dạy tiếp. Hai con ốc của hai anh học trò nghèo từ đó càng sáng rực lên như ngọc.
Còn con ốc của thằng con lão nhà giàu thì đen ngòm như một hòn than xỉ. Ngày hôm sau không nén được giận, nó liền bứt con ốc ra và vứt luôn xuống ao.
Ngực nó bỗng đau nhói lên ở chỗ con ốc hay nằm trước kia, và liền đó, nó ngã lăn ra, hộc máu chết ngay tức khắc. Lão nhà giàu vừa sợ, vừa giận, liền cho một tên tay sai đi gọi thầy tới nhà để nó hỏi tội.
Tên tay sai tới nhà thì vừa gặp lúc ông thầy đang nói chuyện với hai anh học trò nghèo. Vốn là một tay ranh ma, xảo quyệt, nó liền nấp vào một chỗ kín và rình nghe.
Nó nghe ông thầy đang hỏi: “Hai con hãy nói thật cho thầy rõ vì sao ốc của hai con, con này sáng trắng, con kia lại sáng hồng!”
Hai anh học trò bối rối nhìn nhau rồi cùng đáp: “Thưa thầy, chúng con cũng không hiểu vì sao ạ!”
Ông thầy liền cười và nói với cái anh người nhỏ bé hơn: “Thôi, con đừng giấu thầy nữa. Ốc nó đã nói hết với thầy rồi. Có phải là con là con gái giả trai không?”
Người học trò kia tái cả mặt lại và mãi một lâu mới dám thú nhận: “Thưa thầy, vì phép vua không cho con gái đi thi nên con đành phải làm như vậy… Xin thầy xá tội cho con!”
Thầy liền nói: “Thầy biết lắm. Nhưng nếu việc này để lộ ra thì con sẽ bị tội chém đầu, mà thầy cũng không sống nổi!”
Ba thầy trò im lặng nhìn nhau. “Tuy vậy, thầy biết hai con là người tài giỏi, lại có chí lớn. Vì lẽ đó, thầy sẽ giấu kín việc này và hai con cứ việc học tiếp. Thầy tin là sau này hai con sẽ giúp được ích lớn cho đời…”
Tên tay sai lão nhà giàu nghe được đầu đuôi câu chuyện liền chạy tức tốc về nhà mách ngay với chủ. Lão nhà giàu mừng rỡ vì đã có cách trị tội mấy thầy trò nhà kia.
Năm sau, hai người học trò nhà nghèo lên kinh đi thi. Người con gái giả trai đỗ nhất. Người con trai đỗ nhì.
Bảng vàng vừa treo lên thì tên nhà giàu cũng đã kịp nhờ người tâu với vua là ba thầy trò nhà kia đã dám chống lại lệnh vua và dám lừa gạt cả vua.
Cũng may là ở trong cung, có một cụ già giữ ngựa. Cụ rất ghét tên vua ác độc và lũ quan tham nhũng nên cụ nhờ người tin cho hai người học trò nghèo vừa đỗ nhất và nhì biết chuyện không hay sắp xảy ra…
Hai người liền nhanh chân chạy trốn. Hai người lúc này đã cùng học, cùng sống gần nhau lâu ngày nên rất hiểu nhau và rất yêu nhau. Hai người bèn bàn nhau cùng về làng để đưa thầy lánh đi nơi khác.
Nhưng về đến nhà thì biết thầy đang ốm nặng, khó sống nổi. Mang nặng ơn thầy lại được thầy yêu quý, hai người không nỡ để thầy ở lại một mình.
Thấy hai người cứ nấn ná, ông thầy liền nói: “Thầy rất hiểu lòng và rất quý hai con. Nhưng hai con còn ở đây thì khó mà tránh khỏi tội chết. Hai con hãy trốn ngay đi cho thầy vui lòng, và hãy nghe thầy nhanh nhanh chạy lánh cho thật xa…”
Nói xong ông liền lấy ở dưới gối ra một chuỗi ốc dài, trao cho hai người học trò thân yêu và nói: “Đời thầy chỉ có nghề dạy học và chuỗi ốc này. Thầy cho hai con để hai con tiếp tục nghề của thầy, cố dạy cho lớp đàn em học đủ cái tốt, cái hay, cho đủ cái chữ cái nghĩa, để sau này sẽ có lúc đem tài sức ra mà giúp ích cho đời.”
Như để cho hai người học trò thân yêu của mình yên tâm và còn đủ thì giờ chạy trốn, ông thầy vừa nói hết lời cũng nhắm mắt từ giã cõi đời. Hai người chỉ kịp ôm lấy xác thầy thương khóc lần cuối, rồi cấp tốc ra đi.
Hai người lánh vào một khu rừng ít người lui tới. Về sau, khi tên vua tàn ác bị giết và một vị hoàng tử được nhân dân quý mến lên thay thì hai người lại vâng theo lời thầy dạy trở về làng mở lớp dạy học.
Và cũng như thầy cũ, mỗi khi nhận người vào học, hai người lại trao cho mỗi học trò một con ốc roi để theo dõi việc ăn ở, học hành.
Khi hai người chết đi, và chỉ chết cách nhau mấy hôm thì không hiểu vì sao, từ mộ hai người mọc lên hai mầm cây rất đẹp, rất hiền. Và khi cây ra hoa kết quả thì đó là một thứ quả mới lạ nhìn giống như những con ốc roi ngày nào.
Cây ở mộ người con gái giả trai thì quả màu hồng. Còn cây ở mộ người con trai thì quả màu trắng. Cây ấy là cây roi ngày nay.
Có lẽ trước kia, ông bà ta gọi đủ cả tên là ốc roi, nhưng dần dà thì chỉ còn lại cái tên Roi. Roi mà không dùng để đánh đập. Roi mà lại hiền lành và tươi mát.
Và chỉ cốt để nhắc lại với người đời sau câu chuyện ngày xưa về tình nghĩa thầy trò, về những con người hết sức đáng yêu…
Ý nghĩa truyện Sự tích quả roi
Học cái hay cái tốt trước, cái chữ sau
Câu đầu tiên ông thầy nói với học trò là “học cái hay, cái tốt trước rồi sau mới học cái chữ, cái nghĩa”. Con ốc roi đeo ở cổ không đo điểm số mà đo cả cách ăn ở: hai anh nghèo vừa làm thuê vừa học, lễ độ với mọi người thì ốc sáng như ngọc; anh con nhà giàu rượu chè, hỗn láo thì ốc đen như than. Đây là quan niệm giáo dục rất gần với câu “tiên học lễ, hậu học văn”. Chữ “lễ” trong câu ấy xưa hiểu thế nào, nay nên hiểu ra sao được giải thích ở bài tiên học lễ, hậu học văn nghĩa là gì.
Tình thầy trò lúc hoạn nạn
Khi nhà thầy bị đốt, hai học trò nghèo liều chết xông vào, một người cõng thầy, một người cõng sách, rồi rước thầy về nuôi. Đến lúc chính họ bị truy đuổi, thầy lại giục học trò chạy trốn và trao chuỗi ốc để họ nối nghề dạy học. Tình nghĩa đi theo hai chiều, và truyện kết thúc bằng việc nghề thầy được truyền tiếp chứ không mất đi.
Người con gái giả trai đi học
Chi tiết cô học trò giả trai đỗ đầu kỳ thi cho thấy khát vọng được học của phụ nữ xưa, khi “phép vua không cho con gái đi thi”. Ông thầy biết mà vẫn giữ kín vì tin học trò sẽ giúp ích cho đời.
Nguồn gốc truyện Sự tích quả roi
Quả roi là tên gọi ở miền Bắc của loại quả mà miền Nam gọi là quả mận, có giống quả hồng, giống quả trắng, hình dáng thuôn như cái chuông nhỏ. Truyện dùng chính hai màu quả ấy để kể về hai người học trò. Bản kể trên trang có giọng văn hiện đại, chưa rõ người kể và sách in.
Đọc thêm sự tích các loại quả: Sự tích cây vú sữa, Sự tích cây Khế, Sự tích cây nhãn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao quả roi có màu hồng và màu trắng?
Theo truyện, cây mọc trên mộ cô gái giả trai cho quả màu hồng, cây trên mộ người con trai cho quả màu trắng, giống màu hai con ốc roi họ đeo khi đi học.
Con ốc roi trong truyện dùng để làm gì?
Ông thầy dùng ốc roi thay cho roi đánh: học giỏi, ăn ở tốt thì ốc sáng lên; học kém, hư hỏng thì ốc đen dần.