So sánh Hoàng Hạc lâu và Tràng giang – Dàn ý + 4 bài văn mẫu hay nhất

Dòng sông lúc chiều tà từ lâu đã là nơi thi nhân gửi gắm nỗi buồn. Hơn một nghìn năm trước, Thôi Hiệu đứng trên lầu Hoàng Hạc nhìn khói sóng Trường Giang mà nhớ quê; năm 1939, Huy Cận đứng trước sông Hồng mênh mang mà viết Tràng giang. Hai bài thơ thuộc hai thời đại, hai nền văn học, nhưng gặp nhau ở tiếng lòng của con người trước thiên nhiên rộng lớn.

Điểm chung dễ thấy nhất là không gian sông nước lúc chiều hôm. Hoàng Hạc lâu mở ra cảnh sông tạnh, cây Hán Dương rõ nét, cỏ thơm bãi Anh Vũ, rồi khép lại bằng khói sóng mịt mù. Tràng giang dựng lên dòng sông dài với sóng gợn, thuyền xuôi, cồn nhỏ, bèo giạt, mây cao và bóng chiều. Ở cả hai bài, cảnh càng mênh mông, con người càng nhỏ bé, cô đơn, và nỗi buồn cuối cùng kết tụ thành nỗi nhớ nhà.

Tuy vậy, mỗi bài thơ mang một sắc thái riêng. Nỗi buồn của Thôi Hiệu gắn với cảm thức về thời gian: người xưa đã cưỡi hạc bay đi, chỉ còn ngôi lầu và mây trắng nghìn năm. Ông nhớ quê vì đang ở xa quê, và khói sóng trên sông là thứ khơi dậy nỗi nhớ. Còn Huy Cận nhớ nhà ngay giữa quê hương mình: “Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà”. Nỗi nhớ ấy không cần ngoại cảnh khơi gợi, nó là nỗi cô đơn thường trực của một cái tôi Thơ mới, của một thế hệ thanh niên mất nước không tìm được chỗ dựa.

Về nghệ thuật, Hoàng Hạc lâu là bài thất ngôn bát cú với điển tích, phép đối, ngôn ngữ hàm súc. Tràng giang kế thừa không khí Đường thi nhưng dùng thể thơ bảy chữ bốn khổ, nhiều từ láy thuần Việt và hình ảnh bình dị như cành củi khô, chợ chiều, chuyến đò ngang.

Đặt cạnh nhau, hai bài thơ cho thấy sự tiếp nối kì diệu của thi ca: Huy Cận học ở thơ Đường cái hàm súc, cái mênh mang, rồi thổi vào đó nỗi niềm của con người Việt Nam hiện đại. Cả hai đều xứng đáng là những kiệt tác về nỗi buồn và tình quê.

Trong thi ca phương Đông, có những đề tài như dòng sông cứ chảy mãi qua các thời đại: nỗi buồn trước trời đất bao la, nỗi nhớ quê lúc chiều buông. Hoàng Hạc lâu của Thôi Hiệu – bài thơ được Nghiêm Vũ đời Tống xếp đầu thơ luật bảy chữ đời Đường – và Tràng giang của Huy Cận – một trong những bài thơ hay nhất của phong trào Thơ mới – là hai đỉnh cao cùng khơi từ mạch nguồn ấy. So sánh hai bài thơ, ta vừa thấy sự đồng điệu của những tâm hồn cách nhau hơn nghìn năm, vừa thấy dấu ấn riêng của mỗi thời đại.

Thôi Hiệu (704? – 754) là nhà thơ đời Đường, thơ còn lại hơn bốn mươi bài. Hoàng Hạc lâu được viết khi ông lên lầu Hoàng Hạc – ngôi lầu nổi tiếng bên sông Trường Giang, gắn với truyền thuyết tiên nhân cưỡi hạc vàng. Huy Cận (1919 – 2005) là gương mặt tiêu biểu của Thơ mới; Tràng giang được sáng tác năm 1939, in trong tập Lửa thiêng, khởi hứng từ cảnh sông Hồng mênh mông sóng nước.

Trước hết, hai bài thơ gặp nhau ở không gian nghệ thuật. Cả hai đều mở ra cảnh sông nước rộng lớn trong một buổi chiều. Ở Hoàng Hạc lâu, nhà thơ đứng trên lầu cao nhìn ra xa: sông tạnh, hàng cây Hán Dương hiện rõ, bãi Anh Vũ xanh mướt cỏ thơm. Ở Tràng giang, dòng sông mở đầu bằng câu thơ “Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp”, rồi trải ra thành cồn nhỏ, bến vắng, bèo giạt, bờ xanh bãi vàng, mây cao và cánh chim chiều. Thú vị là nhan đề “tràng giang” – sông dài – cũng chính là tên gọi của dòng sông chảy qua chân lầu Hoàng Hạc. Huy Cận chọn chữ “tràng” với vần “ang” ngân dài, như muốn kéo dòng sông quê mình vào cõi mênh mang của Đường thi.

Điểm gặp gỡ thứ hai là nỗi buồn và sự cô đơn của con người trước vũ trụ. Thôi Hiệu nhận ra sự hữu hạn của đời người khi đặt cánh hạc vàng một đi không trở lại bên cạnh mây trắng nghìn năm. Huy Cận thì cảm thấy con người nhỏ bé, lạc loài như một cành củi khô trôi dạt: “Củi một cành khô lạc mấy dòng”. Cả hai đều dùng bút pháp tả cảnh ngụ tình, lấy cái mênh mông của trời nước để làm nổi bật cái cô độc của lòng người. Và cả hai cùng kết thúc ở nỗi nhớ quê.

Tuy nhiên, chính ở nỗi nhớ quê, hai bài thơ bắt đầu rẽ sang hai hướng khác nhau. Với Thôi Hiệu, nỗi nhớ quê là nỗi nhớ của người lữ thứ: ông đang ở xa nhà, chiều xuống, khói sóng che khuất tầm mắt, câu hỏi “Nhật mộ hương quan hà xứ thị?” bật ra rất tự nhiên. Nỗi buồn cần một ngoại cảnh khơi gợi: “Yên ba giang thượng sử nhân sầu” – khói sóng trên sông khiến người buồn. Còn Huy Cận viết: “Lòng quê dợn dợn vời con nước, / Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà”. Ông đang đứng giữa quê hương mà vẫn nhớ nhà, và nỗi nhớ không cần khói sóng khơi gợi. Câu thơ như một lời đáp lại Thôi Hiệu qua hơn nghìn năm. Nỗi nhớ ấy thường trực, da diết hơn, vì đó là nỗi cô đơn của một cái tôi không tìm được chỗ dựa trong cuộc đời, là nỗi buồn của người dân một nước đang mất chủ quyền. Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận ra trong nỗi sầu trước vũ trụ ấy một lòng yêu nước thầm kín.

Khác biệt tiếp theo nằm ở cảm thức thời gian và không gian. Hoàng Hạc lâu vận động theo chiều thời gian lịch sử: người xưa – chốn này, nhất khứ – thiên tải, từ huyền thoại trở về hiện tại. Tràng giang lại thiên về cảm giác không gian: sông dài, trời rộng, cao và sâu, xa đến vô tận. Con người trong Tràng giang rợn ngợp trước vũ trụ ba chiều, một cảm giác rất hiện đại mà thơ Đường ít có.

Về hình thức, Hoàng Hạc lâu là thất ngôn bát cú Đường luật, dù bốn câu đầu phá cách niêm luật, bốn câu sau vẫn đối chỉnh, ngôn ngữ Hán hàm súc, giàu điển tích. Tràng giang dùng thể thơ bảy chữ gồm bốn khổ, vần nhịp linh hoạt; bên cạnh những từ Hán Việt trang trọng như “tràng giang”, “cô liêu” là rất nhiều từ láy thuần Việt (điệp điệp, song song, lơ thơ, đìu hiu, dợn dợn) và những hình ảnh bình dị, đời thường như cành củi, chợ chiều, chuyến đò ngang – những thứ thơ Đường thường không đưa vào.

Vì sao có sự khác biệt ấy? Thôi Hiệu sống trong thời thịnh Đường, thi nhân quen nói cái chung, cái muôn thuở; chủ thể trữ tình ẩn đi sau chữ “nhân” – con người nói chung. Huy Cận là thế hệ của Thơ mới, khi cái tôi cá nhân được giải phóng, dám nói nỗi buồn riêng; nhưng đó cũng là cái tôi lạc lõng trong hoàn cảnh đất nước bị đô hộ. Hoàn cảnh ấy khiến nỗi nhớ của Huy Cận không còn là nỗi nhớ một chốn quê cụ thể, mà là khát khao gắn bó với con người, với quê hương đất nước.

Tóm lại, Hoàng Hạc lâu và Tràng giang là cuộc gặp gỡ đẹp giữa cổ điển và hiện đại. Thôi Hiệu để lại một tứ thơ bất hủ về hoàng hôn và nỗi nhớ quê; Huy Cận tiếp nhận tứ thơ ấy, làm mới nó bằng tâm hồn Việt và cảm quan hiện đại. So sánh hai bài thơ giúp ta hiểu rằng thơ hay không bao giờ chỉ thuộc về một thời, và tình yêu quê hương mãi là mạch nguồn nuôi dưỡng thi ca.

Nỗi nhớ quê là một trong những cảm xúc bền bỉ nhất của thi ca. Người xưa nhớ quê khi đi xa, khi đêm trăng, khi chiều xuống. Hai câu kết của Hoàng Hạc lâu (Thôi Hiệu) và khổ cuối Tràng giang (Huy Cận) đều dừng lại ở nỗi nhớ ấy, nhưng mỗi bài thơ lại nhớ theo một cách riêng.

Ở Hoàng Hạc lâu, nỗi nhớ quê đến sau một hành trình cảm xúc dài. Bốn câu đầu nhà thơ suy tư về người xưa, về cánh hạc vàng không trở lại; hai câu luận ông ngắm cảnh sông nước trong trẻo. Rồi chiều xuống, ông tự hỏi quê nhà ở nơi nào. Câu hỏi ấy tự nhiên, chân thực, bởi ông đang là khách nơi đất lạ. Khói sóng mờ mịt trên sông vừa là cảnh thực, vừa là hình ảnh của khoảng cách: quê hương khuất xa, mắt không nhìn thấy. Nỗi buồn “sử nhân sầu” là nỗi buồn của người lữ khách, có nguyên nhân rõ ràng và có thể được xoa dịu khi trở về.

Nỗi nhớ trong Tràng giang phức tạp hơn. Huy Cận không ở xa quê: dòng sông ông ngắm là sông quê, bãi bờ ông nhìn là bãi bờ đất Việt. Vậy mà ông vẫn “Lòng quê dợn dợn vời con nước”. Từ láy “dợn dợn” gợi những đợt sóng lòng lăn tăn, không dứt, như sóng trên mặt sông. Và câu thơ kết khẳng định: “Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà”. Nếu Thôi Hiệu cần khói sóng để nỗi nhớ trỗi dậy, thì nỗi nhớ của Huy Cận có sẵn trong lòng, chỉ chờ dịp tràn ra. Người ta nhớ nhà ngay khi đang ở nhà, vì cảm thấy mình lạc lõng, cô đơn giữa cuộc đời. Đó là nỗi nhớ của một thế hệ thanh niên trí thức trước Cách mạng, sống trên quê hương mà như không có quê hương.

Như vậy, từ Thôi Hiệu đến Huy Cận, nỗi nhớ quê đã đi từ nỗi nhớ không gian (xa một vùng đất) đến nỗi nhớ tâm hồn (thiếu một chốn nương tựa). Huy Cận mượn chữ “khói” và “hoàng hôn” của Đường thi, nhưng bằng một chữ “không”, ông đã lật ngược tứ thơ cũ để nói điều của riêng mình. Cả hai nỗi nhớ đều chân thành và sâu sắc, góp phần làm nên sức sống lâu bền của hai tác phẩm.

Nói đến Tràng giang, người ta thường nhắc tới vẻ đẹp vừa cổ điển vừa hiện đại. Muốn thấy rõ vẻ đẹp ấy, không gì bằng đặt bài thơ cạnh một mẫu mực cổ điển như Hoàng Hạc lâu của Thôi Hiệu.

Hoàng Hạc lâu tiêu biểu cho phong cách cổ điển của thơ Đường. Bài thơ theo thể thất ngôn bát cú, có đề, thực, luận, kết; dùng điển tích tiên nhân cưỡi hạc; hình ảnh mang tính ước lệ (hạc vàng, mây trắng, cỏ thơm, khói sóng); ngôn ngữ hàm súc, lời ít ý nhiều; chủ thể trữ tình ẩn mình, nỗi buồn mang tính khái quát. Ngay cả sự phá cách ở bốn câu đầu cũng nằm trong khuôn khổ của cái đẹp cổ điển: tự nhiên, phóng khoáng mà vẫn trang nhã.

Tràng giang kế thừa rất nhiều từ truyền thống ấy. Nhan đề và nhiều từ ngữ mang màu sắc Hán Việt; bài thơ dùng thể bảy chữ, ngắt nhịp 4/3 quen thuộc, có những cặp câu gần như đối nhau; thi liệu là những hình ảnh quen thuộc của thơ cổ: sông dài, trời rộng, mây, chim, bóng chiều, hoàng hôn. Câu mở đầu “Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp” với từ láy “điệp điệp” và chữ “tràng giang” gợi ngay không khí Đường thi. Câu kết thì trực tiếp đối thoại với câu kết Hoàng Hạc lâu.

Nhưng Tràng giang không dừng lại ở cổ điển. Huy Cận đưa vào thơ những hình ảnh bình thường, thậm chí tầm thường mà thơ Đường ít chọn: một cành củi khô, tiếng chợ chiều vãn, bèo giạt, chuyến đò ngang. Câu “Củi một cành khô lạc mấy dòng” dùng cấu trúc đảo, nhấn mạnh sự nhỏ bé, vô định của kiếp người – một biểu tượng rất hiện đại cho thân phận cá nhân. Cảm giác về không gian cũng mới: sông dài, trời rộng, “sâu chót vót”, con người rợn ngợp trước vũ trụ. Và trên hết, đó là cái tôi cá nhân của Thơ mới, dám nói trực tiếp nỗi buồn của mình, một nỗi buồn không có nguyên cớ cụ thể, thấm vào cả cảnh vật.

Đặt cạnh nhau, ta thấy Hoàng Hạc lâu là cổ điển trọn vẹn, còn Tràng giang là cổ điển được làm mới bằng tâm hồn hiện đại. Thôi Hiệu gợi nhiều hơn tả, nỗi buồn lắng sâu, trang trọng; Huy Cận vừa gợi vừa tả, nỗi buồn thấm thía, gần gũi và mang dấu ấn thời đại. Sự khác biệt ấy không làm bài nào kém bài nào; nó chứng minh rằng truyền thống chỉ thực sự sống khi được tiếp nối bằng sáng tạo.

Kết luận

Khi viết bài so sánh Hoàng Hạc lâu và Tràng giang, em cần đi theo trình tự: giới thiệu hai tác phẩm – chỉ ra điểm tương đồng – chỉ ra điểm khác biệt – lí giải nguyên nhân (thời đại, hoàn cảnh, phong cách) – đánh giá chung. Dẫn chứng nên chọn lọc; với Tràng giang, em chỉ cần trích một vài câu tiêu biểu và diễn giải bằng lời của mình.

Xem thêm:

• Hoàng Hạc lâu (Thôi Hiệu): tác phẩm, soạn bài – Văn 12 Chân trời sáng tạo
• Dàn ý phân tích bài thơ Tràng giang
• Soạn bài Tràng giang
• Nhà thơ Huy Cận: tiểu sử, cuộc đời và sự nghiệp
• Nhà thơ Thôi Hiệu – Hoàng Hạc lâu và giai thoại Lý Bạch gác bút