Số phận con người là truyện ngắn của nhà văn Nga Sô-lô-khốp, từng được học trong sách Ngữ văn 12 tập hai chương trình cũ. Bài này gom những kiến thức cần nhớ: tác giả, xuất xứ, ngôi kể, bố cục, ý nghĩa nhan đề, giá trị nội dung và nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai bản tóm tắt. Các văn bản khác của khối 12 xem ở chuyên mục Ngữ văn lớp 12.
Nội dung văn bản Số phận con người
Bản dịch tiếng Việt (Nguyễn Duy Bình) còn được bảo hộ bản quyền, nên ở đây chỉ lược thuật nội dung đoạn trích trong sách cùng vài câu trích ngắn.
- Phần lược đầu: mùa xuân năm 1946, bên một bến đò, người kể chuyện gặp anh lái xe An-đrây Xô-cô-lốp dắt theo một chú bé. Anh kể đời mình: ra trận, bị thương hai lần rồi rơi vào tay quân Đức, trốn thoát; vợ và hai con gái chết vì bom, con trai A-na-tô-li tử trận đúng ngày chiến thắng.
- Đoạn trích: giải ngũ, anh đến ở nhờ nhà bạn ở U-riu-pin-xcơ, lái xe và tìm quên trong rượu. Anh gặp một chú bé mồ côi lang thang trước hiệu giải khát, tự nhận là bố của chú. Từ đó hai cha con nương tựa vào nhau. Mất bằng lái, anh cõng con đi bộ sang Ka-sa-rư tìm việc; trong giấc ngủ anh vẫn gặp lại vợ con và khóc.
- Đoạn kết: người kể chia tay hai cha con, nhìn theo họ với niềm tin vào ý chí con người Nga; khi Va-ni-a quay lại vẫy tay, ông phải vội quay mặt đi để không ai thấy nước mắt.
Thông tin tác giả Sô-lô-khốp
Mi-khai-in A-lếch-xan-đrô-vích Sô-lô-khốp (1905 – 1984) sinh ở vùng thảo nguyên sông Đông, trong vùng đất của người Cô-dắc (trấn Vi-ô-sen-xcai-a, nay thuộc tỉnh Rô-xtốp). Tuổi thiếu niên ông đã làm việc cho chính quyền cách mạng ở địa phương: làm thư kí ủy ban trấn, nhân viên thu mua lương thực, đi tiễu phỉ.
Cuối năm 1922, ông lên Mát-xcơ-va, làm đủ nghề để sống và theo đuổi nghiệp viết. Năm 1926, ông in tập Truyện sông Đông, rồi trở về quê để viết bộ tiểu thuyết Sông Đông êm đềm, tác phẩm đưa ông vào hàng những cây bút lớn nhất của văn xuôi thế kỉ XX. Trong chiến tranh vệ quốc, ông làm phóng viên chiến trường cho báo Sự thật.
Tác phẩm chính: Truyện sông Đông, Sông Đông êm đềm, Đất vỡ hoang, Họ chiến đấu vì Tổ quốc, Số phận con người. Năm 1965, ông được trao giải Nô-ben văn học. Ngòi bút của Sô-lô-khốp nổi tiếng vì dám nhìn thẳng vào sự thật, kể cả sự thật đau đớn, và vì chất sử thi hòa với chất trữ tình.
Thông tin tác phẩm Số phận con người
Số phận con người ra đời năm nào, in ở đâu?
Báo Sự thật (Pravda) đăng truyện lần đầu trong các số ra ngày 31 – 12 – 1956 và 1 – 1 – 1957. Sách giáo khoa trích phần cuối truyện, theo bản dịch của Nguyễn Duy Bình trong Tuyển tập Mi-khai-in Sô-lô-khốp (NXB Cầu vồng, Mát-xcơ-va, 1987).
Hoàn cảnh sáng tác Số phận con người
- Truyện ra đời hơn mười năm sau chiến tranh vệ quốc (1941 – 1945), cuộc chiến mà Liên Xô thắng nhưng phải trả giá bằng hàng chục triệu sinh mạng.
- Nhà văn không viết về chiến công mà viết về một người lính bình thường sau chiến tranh: mất hết gia đình, cô đơn và đau đớn. Đó là một hướng đi lạ của văn học Xô viết thời ấy khi viết về chiến tranh.
Thể loại, ngôi kể, nhân vật
- Thể loại: truyện ngắn; vì sức chứa lớn, có người xem nó như một bản anh hùng ca thu nhỏ.
- Ngôi kể: truyện lồng truyện. Người kể thứ nhất là “tôi” (tác giả) gặp Xô-cô-lốp; người kể thứ hai là Xô-cô-lốp tự kể đời mình, cũng xưng “tôi”. Cuối truyện lời kể quay về tác giả với đoạn trữ tình ngoại đề.
- Nhân vật chính: An-đrây Xô-cô-lốp, bé Va-ni-a; bên cạnh là hai vợ chồng đã cho anh ở nhờ tại U-riu-pin-xcơ và người kể chuyện.
Bố cục Số phận con người có mấy phần?
Đoạn trích trong sách chia 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “chú bé đang nghịch cát đấy”): cuộc sống trống rỗng của Xô-cô-lốp sau chiến tranh.
- Phần 2 (tiếp đến “chợt loé lên như thế”): Xô-cô-lốp gặp và nhận Va-ni-a làm con; những ngày đầu hai cha con.
- Phần 3 (còn lại): những khó khăn, nỗi đau còn đeo đẳng và lời suy ngẫm của tác giả khi chia tay.
Ý nghĩa nhan đề Số phận con người
- Trước hết, nhan đề chỉ số phận cụ thể của Xô-cô-lốp và Va-ni-a, hai con người bị chiến tranh cướp hết người thân.
- Rộng hơn, đó là số phận chung của bao người dân Xô viết sau cuộc chiến: chiến thắng nhưng mang thương tích suốt đời.
- Nhan đề còn chứa câu hỏi về sức mạnh của con người trước số phận. Câu trả lời của truyện: con người có thể bị dồn tới tận cùng đau khổ nhưng vẫn đứng vững nhờ ý chí và tình thương.
Giá trị nội dung
- Giá trị hiện thực: cho thấy những mất mát khủng khiếp mà chiến tranh gây ra cho con người bình thường, kể cả sau ngày chiến thắng; qua đó lên án chiến tranh phát xít.
- Giá trị nhân đạo: ngợi ca lòng nhân hậu, ý chí kiên cường của Xô-cô-lốp; trân trọng tình thương giữa những số phận bất hạnh; nhắc nhở xã hội quan tâm đến những số phận như vậy, nhất là trẻ em.
Giá trị nghệ thuật
- Kết cấu truyện lồng truyện, để nhân vật tự kể nên giọng văn chân thật, gần gũi.
- Chọn những chi tiết đời thường giàu sức gợi: đôi mắt Va-ni-a, chiếc áo bành tô da, giấc mơ sau hàng rào dây thép gai, cái vẫy tay cuối cùng.
- Kết hợp tự sự với trữ tình ngoại đề, khiến câu chuyện vừa cụ thể vừa mang tầm khái quát.
- Bút pháp hiện thực nghiêm ngặt, không tô hồng, không kết thúc có hậu dễ dãi.
Sơ đồ tư duy Số phận con người
Sơ đồ tóm lược sáu nhánh kiến thức chính để ôn nhanh.
Tóm tắt Số phận con người
Mẫu 1 – Tóm tắt Số phận con người ngắn nhất
Chiến tranh cướp đi toàn bộ gia đình của người lính An-đrây Xô-cô-lốp. Sau ngày giải ngũ, anh sống trống rỗng cho đến khi gặp Va-ni-a, một chú bé mồ côi, và nhận chú làm con. Hai cha con nương tựa nhau đi tìm cuộc sống mới, dù nỗi đau trong anh không bao giờ nguôi.
Mẫu 2 – Tóm tắt Số phận con người đầy đủ
Mùa xuân năm 1946, người kể chuyện gặp Xô-cô-lốp và một chú bé ở bến đò; trong lúc chờ đò, Xô-cô-lốp kể lại đời mình. Chiến tranh nổ ra, anh rời vợ và ba con ra mặt trận, hai lần bị thương, rồi sa vào tay giặc, chịu đày đọa hai năm. Năm 1944, anh cướp xe, bắt sống một viên thiếu tá Đức chạy về phía quân mình, thì nhận tin dữ: bom đã cướp đi người vợ cùng hai cô con gái. Con trai anh là đại úy pháo binh A-na-tô-li bị bắn chết ở Đức đúng ngày 9 – 5 – 1945. Giải ngũ, anh không về quê mà đến ở nhờ nhà một người bạn ở U-riu-pin-xcơ, làm lái xe và hay uống rượu giải sầu. Một hôm anh gặp Va-ni-a, chú bé mồ côi cha mẹ, lang thang ăn xin. Anh nhận mình là bố của chú, đưa chú về nhà, tắm rửa, mua quần áo, và từ đó tìm lại niềm vui sống. Rồi anh bị tước bằng lái vì một tai nạn nhỏ, phải dắt con đi bộ sang Ka-sa-rư nhờ một người bạn khác. Đêm nào trong giấc ngủ anh cũng gặp lại vợ con và khóc. Người kể chuyện chia tay hai cha con với lòng tin rằng con người Nga cứng cỏi ấy sẽ trụ vững.
Lời kết
Nắm chắc xuất xứ, kết cấu truyện lồng truyện, bố cục ba phần và hai giá trị lớn của Số phận con người sẽ giúp các em làm tốt các đề về nhân vật Xô-cô-lốp hay về cách văn học viết về chiến tranh. Khi phân tích, nên so sánh với những tác phẩm văn học Việt Nam cùng đề tài để thấy nét mới của Sô-lô-khốp.
Xem thêm: