Mẹo trảy kinh là một phần quan trọng trong văn hóa dân gian. Những câu chuyện này không chỉ phản ánh đời sống mà còn chứa đựng bài học sâu sắc. Khám phá những giá trị tiềm ẩn trong từng trang truyện sẽ mang đến cho bạn nhiều điều thú vị.
Mùa đông năm ấy, Quỳnh có việc đi gặp người bà con đang sinh sống ở Thăng Long. Đường về kinh thì xa, cuốc bộ phải mất cả tuần, mà Quỳnh vẻn vẹn có một quan tiền giắt lưng. Mới ngày thứ ba túi đã hết nhẵn tiền, chiều xuống, trời âm u, lại điểm mưa lâm thâm, gió bấc. Đến đầu làng kia, bụng đói cồn cào, vừa may gặp một đứa bé mục đồng dắt trâu về xóm, Quỳnh mừng rỡ hỏi thăm lối vào nhà ấp trưởng.
Ấp trưởng làng này vừa giàu sụ, vừa nổi tiếng quỷ quyệt. Qua vài lời chuyện trò với người lỡ độ đường, hắn đoán thầm khách không phải là hạng tầm thường, bèn vồn vã mời nghỉ lại và sai gia nhân làm mâm cơm thịnh soạn để thết đãi.
Nhưng mấy ngày liền, khách cứ đi đi lại lại, rồi đến bữa nằm dài đợi cơm rượu hỏi đến chức danh công vụ thì cứ ậm ậm ờ ờ. Chủ nhà sốt ruột, sinh nghi. Như thường lệ, tối hôm ấy ăn xong một lúc, Quỳnh cáo lui về phòng riêng giáp với phòng ngủ của chủ nhân.
Được một chập, Quỳnh tắt đèn lên giường nằm. Biết ở phòng bên có người vẫn thức rình mò mọi hành vi của mình, lát sau Quỳnh vờ thức dậy rón rén thắp đèn, sau đó cẩn thận lần dưới vạt áo, lấy ra một bọc nho nhỏ bên trong có ba gói vuông, bản bằng nhau.
Khách cầm bút long chấm chấm, mút mút đầu ngòi, hí hoái viết vào từng gói như để đánh dấu cho khỏi nhầm lẫn (thực ra chẳng viết gì cả), miệng lẩm nhẩm đọc, cố ý cho kẻ đang rình bên kia khe vách vừa đủ lắng nghe: Độc dược của nhà chúa…
Độc dược của bà chính cung… Độc dược của thái tử. Làm như vậy, đoạn Quỳnh đem gói chung thành một bọc như cũ, giắt vào lưng áo. Xong rồi tắt đèn, lên giường nằm trở lại. Khi phòng bên này bắt đầu tiếng ngáy đều đều, thì phòng bên vọng sang tiếng động khe khẽ. Tên ấp trưởng bí mật mở chốt cửa ra ngoài, lẻn đến chuồng ngựa… Hộc tốc lao đi trong đêm.
Sáng hôm sau, mới hửng sáng, quan quân từ đâu ập tới nhà ấp trưởng đông nghịt, gươm giáo tua tủa vây kín mọi phía. Quỳnh mở mắt, chưa kịp búi tóc đã bị trói nghiền lại, quẳng lên một chiếc xe có bốn ngựa kéo, trẩy về kinh.
Trước phủ chúa, Quỳnh bị điệu ra xét xử với nhân chứng và vật chứng rành rành. Chúa đích thân tự tay mở tang vật. Té ra chẳng có gì ghê gớm! Chiếc bọc được gói kỹ lưỡng trong mấy lần mo cau, phủ ngoài bằng một vuông vải điều là chiếc bọc chứa ở bên trong mấy gói cơm khô nhỏ, Chúa lấy mũi hài đá té nắm cơm về phía Quỳnh, hất hàm tỏ vẻ khinh miệt:
– Ta tưởng thế nào… Tài giỏi như Trạng mà cũng ăn cả cái vứt đi này à?
– Khải chúa.
Quỳnh đáp lại không chút ngần ngừ, nhà chúa thừa thãi mới gọi đó là của vứt đi. Còn thần dân bên dưới đâu dám phung phí một hạt, họ gọi cơm gạo là ngọc thực.
Nói rồi, Quỳnh trân trọng nhặt lấy mấy hạt cơm khô bỏ vào mồm nhai rào rạo. Chúa biết mình lỡ lời, đỏ bừng mặt, lại thêm một phen mắc lỡm, tức lộn ruột. Không có cớ gì buộc tội Quỳnh, chúa truyền nọc tên ấp trưởng ra, bắt lính đánh ba chục trượng vì tội nói láo và báo sai.
Trước cảnh tượng ấy, Trạng chỉ biết mỉm cười. Mặc dầu đã được tha bổng, trước khi bái biệt bề trên, Quỳnh vẫn không quên giễu chúa bằng những câu khéo:
– Xin chúa rộng lượng tha thứ cho ấp trưởng. Và cho thần được cảm ơn hắn cùng quan quân triều đình.
Ý nghĩa truyện Mẹo trảy kinh
Hết tiền giữa đường
Đường lên kinh cả tuần, Quỳnh chỉ có một quan tiền, mới ngày thứ ba đã hết nhẵn. Ấp trưởng giàu mà quỷ quyệt đón khách vì đoán là người có chức phận, rồi sinh nghi vì khách ăn ở mãi mà không nói gì. Mẹo của Quỳnh bắt đầu từ chính sự tò mò, rình mò của chủ nhà.
Ba gói “độc dược”
Quỳnh cố ý thì thầm trước vách: độc dược của nhà chúa, của bà chính cung, của thái tử. Ấp trưởng tưởng bắt được kẻ mưu phản, phi ngựa trong đêm đi báo, và quan quân ập đến trói Quỳnh giải về kinh bằng xe bốn ngựa. Thế là Quỳnh “trảy kinh” không tốn một đồng.
Bài học về hạt gạo
Trong bọc chỉ có mấy nắm cơm khô. Chúa hất hàm chê “cái vứt đi”, Quỳnh nhặt cơm nhai và đáp rằng nhà chúa thừa thãi mới gọi là của vứt đi, còn dân thì gọi cơm gạo là ngọc thực. Câu trả lời biến phiên tòa thành lời nhắc nhở người cầm quyền về nỗi vất vả của dân. Kẻ đi báo láo bị đánh đòn, còn Quỳnh vẫn khéo giễu chúa thêm một câu cảm ơn.
Nguồn gốc truyện Mẹo trảy kinh
Truyện thuộc chuỗi giai thoại về Trạng Quỳnh tức Nguyễn Quỳnh (1677–1748), người làng Bột Thượng, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa, trong đó Quỳnh nhiều lần đối đầu với chúa Trịnh. “Trảy kinh” nghĩa là lên kinh đô. Bản kể trên không ghi người kể; Trạng Quỳnh được nhắc trong bài học Chùm truyện cười dân gian Việt Nam (Ngữ văn 8).
Đọc thêm giai thoại Trạng Quỳnh: Vụ kiện chôn văn, Ông nọ bà kia và Làm thơ xin ăn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Trạng Quỳnh bị bắt giải về kinh?
Vì Quỳnh cố ý để ấp trưởng nghe thấy mình gọi ba gói đồ là độc dược dành cho chúa, chính cung và thái tử. Ấp trưởng đi báo quan, quan quân trói Quỳnh đưa về kinh bằng xe ngựa.
Trong ba gói “độc dược” thực ra là gì?
Chỉ là mấy nắm cơm khô. Quỳnh còn nhân đó nhắc chúa rằng người dân coi cơm gạo là ngọc thực, không ai dám phung phí.