Vụ kiện chôn văn đã khơi dậy nhiều tranh cãi trong giới nghiên cứu văn hóa. Những câu chuyện dân gian ẩn chứa giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc. Khám phá những khía cạnh thú vị của truyện dân gian sẽ mở ra nhiều điều bất ngờ.
Trong ngày thi nọ, Quỳnh là người ra vẻ như đã làm xong bài thi sớm nhất, ung dung cắp ống quyển bước ra. Bọn quan trường cho đó là một tay thí sinh cự phách, bèn gọi đến đòi xem văn bút. Quỳnh thưa:
– Đúng là tôi đã làm xong đấy, nhưng nghĩ bài thi quá dở, thối om không thể ngửi nổi, xin các quan đừng xem làm gì!
Bọn quan cho là Quỳnh chỉ nói nhún để thoái thác, bảo:
– Văn của ông có thối cũng còn hay hơn kẻ khác nhiều, điều đó ai cũng rõ. Cứ đưa đây cho ta xem!
– Tôi nói thật đấy mà. Đang làm bài, tôi thấy thối quá chịu không nổi nên mới bỏ ra ngoài tìm chỗ chôn đi cho rồi !
Nói xong, Quỳnh rảo bước đi liền. Quan đốc thị lập tức sai một tên lính theo dõi xem Quỳnh đi đâu và làm gì… Hồi sau, lính trở về, thưa: – Bẩm quan , đúng là người ấy mang văn đi chôn thật ạ!
Chính mắt con thấy ông ta đào đất chôn cái ống quyển xuống, lấp đất lại rồi bỏ đi! Quan giục: – Mày đến ngay chỗ ấy, đào đất lên lấy cho ta cái ống quyển. Cấm không được táy máy mở ra đấy nhé!
Anh lính vâng dạ đi liền, một lát sau mang cái ống quyển về. Bọn chúng không ngờ rằng Quỳnh đã đổ vào trong đó đầy phân lỏng trộn với nước tiểu, lại còn thả vào đó mấy chục con châu chấu, xong, bịt kín lại.
Chiều hôm ấy, đợi toàn bộ quan trường thi tề tựu đông đủ, quan đốc thị xin phép quan đề điệu cho mở ống quyển ra xem. Nắp ống vừa bung, lập tức, hàng chục con châu chấu dính đầy phân túa bay ra làm các quan tránh không kịp.
Mẹ ơi! Mình mẩy, tay chân, áo mão người nào người nấy dính đầy phân hôi thối khủng khiếp. Đúng là một cảnh tượng cười ra nước mắt! Ngày hôm sau, bọn quan kéo rốc nhau đến kiện với Chúa, mặt tên nào cũng méo xẹo. Chúa đích thân đứng ra xử vụ kiện tai quái này. Lập tức, Quỳnh bị gọi tới đối chất với các quan trường. Họ nhất nhất xin vua trị tội Quỳnh thật nặng để rửa nhục cho mình.
Trước mặt Chúa, Quỳnh bào chữa:
– Bẩm hoàng thượng, thần quả không biết gì về việc quan trường đào lấy ống quyển mà thần đã chôn vì lỡ phóng uế vào trong. Trước đó, thần đã bảo là cái thứ văn chương trong ấy thối lắm, xin quan chớ xem. Ông ta một mực bảo thối cũng cứ xem vì còn thơm hơn vạn người khác.
Sau đó, ông ta tự sai người đào lên lúc nào, thần làm sao biết được! Trước lý lẽ đó, các quan trường cứng họng, không còn biết đối chất ra sao. Bí quá , quan đốc thị bèn cáo:
– Khải Chúa, không phải Quỳnh chôn văn. Chính hắn đã đem chôn ống quyển chứa toàn thứ dơ bẩn và châu chấu đấy ạ!
Quỳnh biết bọn chúng đã tẩy rửa cái ống quyển kia rồi mới mang theo, bèn dõng dạc thưa:
– Khải tấu Hoàng thượng, quan thị nói thế là vu oan cho thần đấy ạ!
Chúa truyền cho đem ống quyển ra thì thấy đúng là một ống quyển sạch sẽ. Không có gì buộc tội được Quỳnh, Chúa đành xử hoà.
Ý nghĩa truyện Vụ kiện chôn văn
Câu nói thật biến thành cái bẫy
Quỳnh nói trước mặt các quan rằng bài văn của mình “thối om”, đã đem chôn. Đó là lời thật theo nghĩa đen, nhưng bọn quan trường cứ tưởng Quỳnh nói nhún, nên cố moi bằng được ống quyển lên để xem văn hay. Cái bẫy của Quỳnh chỉ hiệu nghiệm nhờ chính lòng tò mò và thói thích bắt bẻ của những người cầm cân nảy mực ở trường thi.
Tiếng cười vào quan trường
Cảnh ống quyển vừa mở, châu chấu dính đầy thứ dơ bẩn túa ra bay khắp người các quan là đoạn gây cười nhất truyện. Tiếng cười ấy nhắm vào một chốn vốn trang nghiêm, đầy lễ nghi, nơi quan trường thi thường bị dân gian chê là hách dịch và thiếu công tâm.
Lý lẽ trước công đường
Trước Chúa, Quỳnh không chối mà dựa vào chính lời các quan: đã bảo thối thì đừng xem, người ta tự đào lên thì người ta chịu. Khi các quan đổi giọng tố Quỳnh chôn đồ dơ bẩn, cái ống quyển họ đã rửa sạch lại thành chứng cứ chống họ. Chúa đành xử hòa. Truyện cười cho thấy lý lẽ sắc bén có thể khiến kẻ có quyền cứng họng.
Nguồn gốc truyện Vụ kiện chôn văn
Truyện thuộc chuỗi giai thoại về Trạng Quỳnh tức Nguyễn Quỳnh (1677–1748), người làng Bột Thượng, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Chuyện trong truyện xảy ra ở trường thi thời Lê – Trịnh, với các chức quan đốc thị, đề điệu và việc Chúa đứng ra xử kiện. Giai thoại Trạng Quỳnh thường có tiếng cười thô mộc, dùng chuyện dơ bẩn để trêu kẻ quyền thế; ông cũng được nhắc trong bài học Chùm truyện cười dân gian Việt Nam (Ngữ văn 8). Bản kể trên không ghi người kể.
Đọc thêm giai thoại Trạng Quỳnh: Mẹo trảy kinh, Ông nọ bà kia và Đất nứt con bọ hung.
Câu hỏi thường gặp
Trong ống quyển Quỳnh chôn có gì?
Không có bài văn nào, chỉ có thứ dơ bẩn và mấy chục con châu chấu bị bịt kín. Khi các quan mở ra, châu chấu bay túa ra làm ai nấy dính bẩn.
Vì sao Chúa không trị tội được Quỳnh?
Vì Quỳnh đã nói trước là văn thối, xin đừng xem, chính các quan tự sai người đào lên. Khi bị tố chôn đồ dơ bẩn, cái ống quyển mang ra lại đã được rửa sạch nên không có chứng cứ.