“Hai bảy mười ba” là một câu chuyện dân gian thú vị về sự khéo léo của người xử kiện, xuất phát từ tranh cãi giữa hai vợ chồng về một bát chè “biến mất” trong ngày giỗ. Với lập luận độc đáo và óc hài hước, vị quan đã hóa giải mâu thuẫn gia đình, đồng thời để lại bài học thâm thúy về sự hòa thuận và lòng nhẫn nhịn.
Ngày xưa, ở huyện Hà-đông thuộc tỉnh Quảng có hai vợ chồng nhà nọ, chồng quen thói lấn lướt vợ, nhưng vợ cũng không phải tay vừa.
Một hôm nhà có giỗ. Người vợ nấu một nồi chè để cúng. Chè nấu xong, vợ lần lượt múc vào bát.
Nhưng vì mâm ở bếp còn bận, nên vợ cứ hai tay hai bát bưng lên cho chồng bày lên bàn thờ. Cứ như thế, vợ lần lượt bưng đến bảy chuyến mới hết.
Vợ lẩm bẩm một mình: “Bảy chuyến vị chi là mười bốn bát.”
Chồng xếp tới xếp lui mấy bát chè vào lòng mâm trên bàn thờ. Cuối cùng thấy thừa một bát, xếp gọn thế nào cũng không để lọt.
Bụng bảo dạ: “Chẳng lẽ lại đặt nó lẻ loi ra ngoài mâm. Thôi, sẵn dịp vắng vẻ không có ai, ta hãy nếm thử, chắc vợ mình cũng chẳng đếm đâu mà biết.”
Nghĩ vậy nhân lúc vợ còn loay hoay sau nhà, chồng bèn lấy bát chè thừa đưa ra sau bàn thờ húp lấy húp để. Húp xong, hắn ra bể cạn rửa, rồi đi vào bếp úp cái bát sạch vào rổ.
Đoạn trở lên nhà trên làm nốt công việc khác. Đến chừng cúng xong, bưng mâm chè xuống, người vợ ngẩn ra khi thấy đếm đi đếm lại mấy lần vẫn cứ thiếu một bát chè.
Vợ tự hỏi: “Quái, chắc là chồng ta ăn, hay là trong khi xếp làm đổ mất một. Ta phải tìm cho ra lẽ mới được.” Nghĩ vậy vợ bèn hỏi chồng: “Tại sao lại thiếu một bát chè?”
Chồng làm ra vẻ tự nhiên: “Ủa, mình bưng lên bao nhiêu thì tôi bày ra bấy nhiêu đó.”
Vợ phân trần: “Tôi bưng lên cả thảy là bảy lần, mỗi lần hai bát, hai bảy mười bốn. Đầu đuôi là thế. Tại sao bây giờ chỉ còn mười ba?”
Chồng không ngờ vợ đã có đếm hẳn hoi, nhưng chẳng lẽ bây giờ lại nhận là mình ăn thì đâm ngượng. “Nhận mình ăn cũng chẳng sao, nhưng có nhận thì nhận ngay từ đầu, để đến bây giờ đã muộn.”
Bèn làm mặt giận: “Tôi biết đâu đấy. Hay là mình nghi cho tôi ăn chăng?”
Vợ không nhịn được: “Còn gì nữa. Trong nhà lúc ấy chỉ có tôi với mình, con thì đi vắng. Vậy chẳng lẽ ai vào đây mà nuốt mất bát chè.”
Đến đây chồng đỏ mặt tía tai, sừng sộ: “Mày bảo tao ăn thì tang chứng đâu? À quân này láo!”
Nói rồi chồng sấn lại. Vợ không xuống nước, nhất quyết đổ riệt cho chồng ăn vụng. Thế là một cuộc xô xát xảy ra giữa hai người, đi liền theo là mâm bát đổ vỡ, bàn ghế xiêu vẹo.
Bữa giỗ vì thế không những mất ngon mà còn thiệt hại cả đơn lẫn kép. Thấy mình nắm chắc phần đúng trong tay, không ngờ kết quả lại đến thế, người vợ vừa đau thân vừa giận đời, bèn phát đơn kiện lên quan.
Biết vậy, người chồng từ chỗ hung hăng chuyển sang lo lắng. Hắn nghĩ bụng: “Nếu nó làm ra chuyện thì chuyến này không những xấu hổ với bà con làng xóm mà rồi đây còn khó ăn khó nói với con cái trong nhà!”
Hắn bèn mang lễ vật lên lo lót quan, xin quan gỡ cho để khỏi “mất mặt”. Nhìn món lễ vật hậu hĩ, quan gật gù: “Được được, ta sẽ lo cho êm thấm.”
Hôm ra trước công đường, sau khi nghe nguyên cáo trình bày, quan phán: “Giỗ là giỗ ông bà nhà nó, không lẽ nó lại thất lễ với ông bà. Hơn nữa hai bảy không nhất thiết là mười bốn, cũng có khi hai bảy mười ba kia đấy.”
“Này, hãy ngước mắt nhìn những đường đòn tay trên mái công đường mà xem. Mái trước bảy đường, mái sau cũng bảy đường. Vậy mà hai bảy chỉ có mười ba thôi. Đó, cả vợ lẫn chồng hãy mở to con mắt thử đếm xem có đích là hai bảy mười ba không?”
Vợ chồng cùng ngửa mặt lên nhìn. Chồng chịu là quan có tài. Nhưng vợ thì còn muốn cãi lại.
Quan đập bàn phán tiếp: “Thánh nhân có nói: ‘Phu xướng phụ tùy’. Vợ chồng chúng bay hãy dẫn nhau về ăn ở hòa thuận, đừng có bày điều kiện tụng làm cho thiên hạ chê cười. Lần này ta tha cho, lần sau tái phạm ta sẽ phạt nặng.”
Nói rồi thét lính đuổi cả vợ lẫn chồng ra khỏi công đường. Khi họ về đến nhà, bà con xóm giềng tới hỏi thăm.
Giữa lúc người chồng hoa chân múa tay có vẻ thích chí, thì người vợ than:
“Nực cười ông huyện Hà-đông,
Xử vị lòng chồng hai bảy mười ba.
Không nghe tan cửa hại nhà,
Nghe thì hai bảy mười ba cực lòng.”
Người ta còn nói câu tục ngữ: “Cha mẹ nói oan, quan nói hiếp, chồng có nghiệp nói thừa” là do truyện trên mà ra.
[KHẢO DỊ]
Một dị bản khác cũng kể như trên, duy ví dụ của quan về hai bảy mười ba không phải là những đường đòn tay của hai mái công đường mà là con số đếm được từ tháng Bảy này cho đến tháng Bảy khác.
“Đây này”, quan nói, “ta tính cho nghe: tháng Bảy, tháng Tám, tháng Chín, tháng Mười, tháng Một, tháng Chạp, tháng Giêng, tháng Hai, tháng Ba, tháng Tư, tháng Năm, tháng Sáu, tháng Bảy. Đó chúng mày tính lại xem có phải hai lần bảy là mười ba không?”
Ý nghĩa truyện Hai bảy mười ba
Một bát chè và cái sĩ diện
Người chồng ăn vụng một bát chè cúng chỉ vì bát ấy “thừa ra”, không xếp lọt mâm. Nhận ngay thì chẳng sao, nhưng anh ta ngại, rồi chối, rồi sừng sộ, rồi đánh vợ. Từ một việc cỏn con, cái sĩ diện đẩy cả nhà vào cảnh mâm bát vỡ tan và kiện tụng. Câu chuyện vẫn rất gần với đời sống hôm nay: không chịu nhận lỗi nhỏ thường dẫn tới hậu quả lớn.
Ông quan nhận lễ và phép tính “hai bảy mười ba”
Ông huyện đã nhận lễ của người chồng nên phải tìm cách xử cho chồng thắng. Ông chỉ lên mái công đường: mái trước bảy đường đòn tay, mái sau bảy đường, mà chung nhau đường nóc nên cộng lại chỉ mười ba. Lý lẽ nghe có vẻ khéo nhưng thực chất là ngụy biện, đánh tráo hai thứ không giống nhau. Tiếng cười của truyện nhắm vào cách xử kiện “dĩ hòa vi quý” bằng của đút.
Lời than của người vợ
Bốn câu lục bát của người vợ tóm gọn nỗi uất ức của người đúng mà vẫn thua: nghe theo quan thì cực lòng, không nghe thì tan cửa nát nhà. Câu tục ngữ “cha mẹ nói oan, quan nói hiếp” ở cuối truyện cho thấy thân phận người phụ nữ và người dân trước cường quyền.
Nguồn gốc truyện Hai bảy mười ba
Truyện thuộc loại truyện cười, truyện xử kiện dân gian. Cụm từ “hai bảy mười ba” về sau được dùng để chỉ thứ lý lẽ ngang ngược, tính sai mà vẫn bắt người khác phải nghe. Văn bản trên trang ghi kèm một dị bản: quan không đếm đòn tay mà đếm từ tháng Bảy năm này đến tháng Bảy năm sau được mười ba tháng.
Đọc thêm các truyện xử kiện khác: Phân xử tài tình, Cái kiến mày kiện củ khoai, Chàng Ngốc được kiện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao quan nói hai bảy mười ba?
Quan chỉ lên mái công đường có hai mái, mỗi mái bảy đường đòn tay nhưng hai mái chung nhau một đường nóc, nên đếm cả hai mái chỉ được mười ba; ông dùng cách đếm ấy để bênh người chồng đã đút lót.
Ai đã ăn bát chè trong truyện?
Người chồng đã ăn vụng bát chè thứ mười bốn vì xếp không lọt mâm, rồi chối không nhận.