Cố Bu là một nhân vật nổi bật trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam. Những câu chuyện về Cố Bu không chỉ phản ánh văn hóa mà còn chứa đựng nhiều bài học sâu sắc. Khám phá những điều thú vị xung quanh nhân vật này sẽ mở ra một thế giới đầy màu sắc.
Ngày xưa ở làng Phan-xá thuộc Hà-tĩnh – một làng ngay sát nách con sông mà nước thuỷ triều vẫn lên xuống đều đều – có một người nghèo tên là Bu. Bu mới lọt lòng mẹ, người ta thấy dưới gan bàn chân có ba cái lông trắng, dấu hiệu của tài bơi lặn.
Lớn lên quả nhiên ông lặn lội rất tài, có thể ở được lâu dưới nước. Không những có tài bơi lặn, Bu còn có một sức khoẻ tuyệt trần. Bu đi học võ với một ông thầy. Thấy là người có tài lạ, thầy truyền cho mười tám ban võ nghệ và các môn nhâm cầm độn toán. Bu không có chí làm quan với triều đình, chỉ đi lang thang hết xứ Đông đến xứ Đoài, ở đâu ông cũng có rất nhiều bè bạn.
Cho đến năm năm mươi tuổi, Bu đã đi hầu khắp sông hồ, nghe được nhiều, thấy được rộng. Sau một thời kì lang bạt, Bu lại trở về quê hương. Lúc này ông đã để râu, một bộ râu rất đẹp. Người ta bảo nhau: ”Râu như râu cố Bu”.
Ông bí mật chiêu mộ tráng sĩ, luyện tập võ nghệ, chia lương thực, có ý muốn lập nên một giang sơn riêng, lấy núi Hồng-lĩnh làm đồn trại. Nhờ có phép thuật và võ nghệ, ông hoạt động rất kín nhẹm.
Lại nhờ có bè bạn ở các nơi làm tai mắt tay chân nên tuy ở trong núi sâu, Bu vẫn nắm được tình hình mọi nơi. Trong những năm mất mùa đói khát, mỗi lần có tin báo, Bu đem các tráng sĩ đến lấy thóc tiền của bọn trọc phú.
Lấy xong, Bu đem chia cho tất cả những người nghèo khổ trong vùng. Bu làm rất kín đáo và chóng vánh, không giết chóc, không đốt phá, chỉ bắt buộc bọn chúng phải bỏ thóc bỏ tiền ra giúp mọi người.
Cứ như thế, Bu đã cứu nguy cho không biết bao nhiêu thôn xóm đói khổ. Bọn nhà giàu sợ Bu mất mật, nhưng tất cả những người nghèo khổ coi Bu là vị cứu tinh. Quan quân tuy lùng bắt ráo riết nhưng chẳng kết quả gì. Đã hai lần chúng sắp tóm được Bu, nhưng một lần Bu nhảy xuống sông trốn thoát, một lần khác nhờ phép thuật của ông nên chúng mù tịt, chả còn tìm ra manh mối.
Một hôm, Bu bí mật về làng cũ thăm bà con họ mạc. Bọn hào lý đã đánh hơn thấy ông nên chúng cấp tốc đi báo huyện. Huyện sợ bắt không nổi nên vội vàng đi báo tỉnh.
Biết Bu không phải là người tầm thường nên bọn quan tỉnh điểm ngay hai nghìn quân sĩ với hai con voi và hai lưới sắt đi suốt đêm về làng. Bấy giờ, vào khoảng canh năm, quân gia chia nhau vây bọc bốn phía trùng trùng điệp điệp.
Bu đang ngủ. Mọi người sợ nguy đến ông nên vội đánh thức ông dậy bàn cách chạy trốn. Nhưng Bu khoát tay bảo họ: – ” Cứ bình tâm! Ta sẽ có cách ” . Đoạn ông hỏi thăm tình hình ở mọi nơi. Người ta cho biết là ở xóm phía Nam có một đám ma đang chuẩn bị kèn trống ra đồng.
Bu bèn hướng về phía Nam trèo lên một cây cao, đứng im trên đó để nghe ngóng. Vừa khi đám ma đi qua, Bu liền tụt xuống xen vào đám đông, lấy vạt áo che mặt, kỳ thực là che bộ râu, giả bộ khóc lu loa. Thấy có đám ma, bọn lính rẽ ra cho đi.
Nhưng khi ra khỏi vòng vây, Bu đã chìa bộ râu, cười lớn, bảo chúng: – ” Tao là Bu đây! Chúng mày hãy nói với chủ tướng đừng có vây bọc mất công nữa ” .
Nghe nói thế, quan quân xô nhau đuổi theo, nhưng Bu đã nhảy ngay xuống sông. Bọn quan tỉnh sai lấy lưới sắt giăng chặn hai đầu xông lại và cho hai con voi xuống giẫm. Nhưng chúng chỉ làm việc mệt nhọc vô ích vì Bu vốn là tay giỏi lặn, lặn luôn một mạch hàng trăm dặm, nên đã biến mất từ lâu.
Một lần khác, Bu đi một mình. Nhân trời tối, ông vào nghỉ ở một làng nọ. Một người dân trong làng có giỗ khẩn khoản mời Bu đến ăn. Chưa xong bữa rượu thì quan quân đã kéo về rầm rộ vây kín tất cả các nẻo.
Người ta đưa ông đến một cái hầm kín. Trước khi xuống hầm, Bu còn làm phép để đánh lừa quan quân. Bu sai múc một bát nước, đặt lên một chiếc đũa rồi niệm chú bước qua. Lần này bọn quan quân có đưa theo một thầy độn.
Khi sục sạo các nhà không tìm thấy Bu, bọn tướng bảo thầy độn bấm xem thử thế nào. Thầy độn giở phép của mình ra nhưng hắn bị mắc lừa vì bát nước, chiếc đũa của Bu, nên sau khi bấm xong, hắn ngơ ngác trả lời rằng:
– ”Thằng giặc ấy đã đi qua một chiếc cầu tre bắc qua đầm trốn thoát mất rồi! ”.
Bọn chúng tin lời, cho quân đi lùng sục các chỗ khác. Thế là một phen nữa, Bu lại thoát vòng nguy hiểm.
Một lần khác, Bu đang phát thóc cho dân một xóm gần bãi. Chia vừa xong thì quan quân đã bổ vây bốn mặt. Bu lại được mọi người dẫn đi trốn ở một nơi kín. Nhưng trước khi trốn, Bu cũng xin một mảnh chiếc trùm lên người làm phù phép, khiến cho thầy độn của quan quân một lần nữa lại bị lừa, bảo rằng ông đang trốn ở một bụi lác ngoài bãi. Quan quân nghe lời tất cả đổ xô ra bờ sông. Bu thừa dịp lại trốn đi vô sự.
Quan quân cứ mấy lần tưng hửng như thế, chả làm gì được Bu. Còn Bu thì hết đi vùng này sang vùng khác, đến đâu cũng bí mật giúp đỡ dân nghèo và được họ che chở. Về sau không rõ Bu đi đâu.
Ngày nay ở động Dang trên núi Hồng-lĩnh còn có dấu vết cột cờ, thành luỹ và nền nhà, nền kho, tương truyền là đồn trại cũ của cố Bu.
Ý nghĩa truyện Cố Bu
Người hùng của dân nghèo xứ Nghệ
Cố Bu không ham làm quan, đi khắp nơi kết bạn, đến năm mươi tuổi mới về quê dựng đồn trên núi Hồng Lĩnh. Những năm mất mùa, ông lấy thóc tiền của bọn trọc phú chia cho người nghèo, không giết chóc, không đốt phá. Vì thế bọn nhà giàu sợ mất mật, còn dân nghèo coi ông là vị cứu tinh. Truyện thể hiện niềm mong mỏi công bằng của người dân lúc đói kém.
Thoát hiểm bằng mưu và nhờ dân
Ba lần bị vây, ba lần Cố Bu thoát: trà trộn vào đám ma, lấy vạt áo che bộ râu dễ nhận; trốn xuống hầm và làm phép lừa thầy độn; lẩn vào một nơi kín sau khi chia thóc. Lần nào cũng có người dân đánh thức, che giấu, dẫn đường cho ông. Truyện cho thấy người hùng dân gian sống được là nhờ lòng dân.
Bộ râu và tiếng cười thách thức
Chi tiết Cố Bu ra khỏi vòng vây rồi chìa bộ râu, cười lớn xưng tên, bảo quan quân đừng vây bọc mất công, khiến người nghe vừa hồi hộp vừa khoái chí. Câu nói dân gian “Râu như râu cố Bu” còn lưu lại từ đó.
Nguồn gốc truyện Cố Bu
Truyện lấy bối cảnh làng Phan Xá (Hà Tĩnh) và núi Hồng Lĩnh, nơi theo truyện vẫn còn dấu vết đồn trại ở động Dang. Cách viết địa danh có gạch nối (Phan-xá, Hà-tĩnh, Hồng-lĩnh) giống lối in sách cũ; bản kể trên không ghi người kể hay nơi sưu tầm. “Cố” là cách gọi người đàn ông đứng tuổi ở vùng Nghệ Tĩnh và nhiều nơi miền Bắc.
Đọc thêm truyện về những người hùng của dân nghèo: Chàng Quan Triều, Quận He; và truyện về người khỏe vùng biển Hà Tĩnh Ông Ồ.
Câu hỏi thường gặp
Cố Bu thoát khỏi vòng vây hai nghìn quân như thế nào?
Ông trèo lên cây chờ đám ma đi qua, tụt xuống trà trộn vào đám đông, lấy vạt áo che mặt giả vờ khóc. Ra khỏi vòng vây, ông mới chìa bộ râu xưng tên rồi nhảy xuống sông lặn mất.
Vì sao dân nghèo che chở Cố Bu?
Vì ông lấy thóc tiền của bọn trọc phú chia cho người nghèo trong những năm mất mùa, không giết chóc, không đốt phá, cứu đói cho nhiều thôn xóm.