Ân oán khôn lường thường ẩn chứa trong những câu chuyện dân gian. Những mối quan hệ phức tạp và xung đột không ngừng diễn ra. Khám phá những điều bí ẩn này sẽ mở ra nhiều bất ngờ thú vị.
Hôm phụng sắc, Trạng vào ngọc bệ bái mệnh. Lĩnh cờ biển, áo mũ xong, vua cho Trạng ra vườn Ngự xem hoa, thị yến, rồi trở ra bái yết các điện đài, cung phủ. Trạng đi bái yết tất cả. Có một ông quan thái sư thượng trụ họ Dương, trên vua yêu dùng, thần thế đương mạnh, có một người con gái. Nhân thấy Trạng chưa có vợ, muốn gả con gái cho để thêm cứng vây cánh, quan sai người bảo Trạng rằng:
– Thái sư thấy ngài thiếu niên tuấn tú, có lòng yêu mến, quý trọng lắm. Nhân có một người con gái tên là Hương Nương, tuổi trẻ, đủ cả tài sắc. Nay muốn ngoài làm đông sàng quý khách, thêm vẻ gia môn, thời thái sư lấy làm quý hóa lắm.
Trạng vốn nghe thái sư là người gian giảo, bụng vẫn ghét sẵn, làm điệu khiêm tốn, nói rằng:
– Cửa thái sư là cửa quyền quý. Chúng tôi là bậc ti tiện. Có lẽ đâu cú lại dám đậu với phượng hoàng, kẻ tục lại sánh với tiên bao giờ? Xin ngài tâu với thái sư hộ.
Người ấy lại nói:
– Không phải thế. Nếu thái sư có quản kẻ sang người hèn, thời gian đã chả bảo tôi lại đây. Xin ngài cứ nhận trước vu quy rồi sau sẽ vinh quy, lại được là quý tế quan thái sư nhất triều, dư thần dư thế, chả hóa hay thêm ra ư?
Trạng nói:
– Được vậy thế thời cũng hay thực. Nhưng tôi nhất thiết tưởng, thái sư là họ Dương tôi cũng họ Dương. Ngài dạy như thế chúng tôi sợ tai mắt thiên hạ quan chiêm, tránh làm sao khỏi người ta chê cười phỉ nhổ được. Vả, tôi cũng đã có nơi ước nguyện từ lúc tấm cám, có đâu dám phụ tình. Đa tạ thái sư, quyết không dám nhận.
Người mối thấy Trạng khăng khăng một mực như vậy, về tâu với thái sư, thái sư cười, nói rằng: “A! Thằng này dám vô lễ với ta”! Từ đó thái sư đêm ngày chỉ tìm kế hại Trạng.
Nói về khi Trạng vinh quy, quân gia, xe ngựa đi đến trang trại Bùi tướng công. Tướng công được tin mừng lắm, cùng với con gái là Bùi Phấn Khanh ra nghênh tiếp Trạng vào trang nghỉ ngơi, truyền mở tiệc hoa đón tiếp rể hiền. Trạng vào trang, cầm tay Phấn Khanh cười mà bảo rằng:
Người đời thường nói: “Có chí làm quan, có gan làm giàu”. Có làm nên được như thế này, rồi chăn loan gối phượng mới thích! Chứ say hoa đắm nguyệt chỉ quyến luyến về mặt tài sắc, còn ai gọi là người anh hùng.
Phấn Khanh cúi đầu cười nụ, sẽ ngâm rằng:
Tạc nhật sổ ngôi tương biệt xứ
Tiền trinh vạn lý dĩ tiên chi
(Ý là lúc đưa chàng đi, tôi cũng đã biết trước ắt được như thế).
Bùi tướng công muốn lưu Trạng nghỉ ở trang rồi làm lễ cưới, để Phấn Khanh cùng về bái tổ. Trạng xin về bái tổ đã, rồi chọn ngày hoàn hôn sau. Bùi tướng công y lời. Ngày hôm ấy cũng cho Phấn Khanh cùng về vinh quy.
Trạng về đến nhà bái tổ xong, đem Phấn Khanh lạy mẹ xin làm lễ hoàn hôn. Mẹ Trạng khi đó đã đầu bạc răng long, thấy con và dâu mừng lắm, nói với họ hàng rằng:
– Ừ, Chung Nhi từ bé đã có chí lớn. Không trách quả nhiên bây giờ làm được thực.
Bấy giờ, anh ruột và chị dâu cùng ngồi đó cả. Trạng cười bảo rằng:
– Nào, trước anh chị bảo em làm trạng rượu, trạng thịt. Bây giờ anh chị xem em có làm được Trạng không nào?
Họ hàng làng nước đều khen Trạng là người có chí.
Ý nghĩa truyện Ân oán khôn lường
Từ chối cửa quyền
Vừa đỗ Trạng, chàng họ Dương được quan thái sư quyền thế nhất triều muốn gả con gái. Lời mời ấy là cơ hội “thêm vây cánh” cho cả hai bên, nhưng Trạng vốn ghét thái sư gian giảo nên khéo léo từ chối bằng hai lý do: cùng họ Dương thì không thể lấy nhau, và chàng đã có người hẹn ước từ thuở hàn vi. Lễ giáo xưa có tục “đồng tính bất hôn” (cùng họ không lấy nhau), nên lý do ấy vừa đúng phép vừa không để thái sư bắt bẻ.
Giữ lời hẹn với người cũ
Người con gái Trạng giữ lời là Bùi Phấn Khanh, con Bùi tướng công. Đón Trạng vinh quy, nàng chỉ khẽ ngâm hai câu thơ ý rằng lúc tiễn chàng đi, nàng đã biết trước ngày này. Câu chuyện đặt cạnh nhau hai cách chọn vợ: một bên là quyền thế, một bên là tình nghĩa từ lúc “tấm cám”.
Ân và oán
Tên truyện báo trước hai mạch: ân tình với nhà họ Bùi và mối oán của thái sư, kẻ “đêm ngày chỉ tìm kế hại Trạng”. Bản kể trên mới dừng ở cảnh Trạng vinh quy, trêu lại anh chị dâu từng chê mình chỉ làm được “trạng rượu, trạng thịt”; phần thái sư báo thù chưa được kể.
Nguồn gốc truyện Ân oán khôn lường
Lời văn có nhiều chữ cũ như “thời”, “quý tế”, “đông sàng quý khách”, “hoàn hôn”, gần với lối văn truyện Nôm và truyện cổ in đầu thế kỷ XX. Truyện bắt đầu đột ngột ở cảnh “Hôm phụng sắc, Trạng vào ngọc bệ bái mệnh” và kết thúc trước khi xung đột chính được giải quyết, nên nhiều khả năng đây là một đoạn trích từ một truyện dài hơn; trang chưa xác định được xuất xứ. Hai câu thơ chữ Hán của Phấn Khanh trong bản trên có vẻ bị chép sai chữ.
Đọc thêm truyện về những người học trò đỗ đạt giữ trọn nghĩa cũ: Duyên nợ tái sinh, Trinh phụ hai chồng và Huyền Quang.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Trạng từ chối lấy con gái quan thái sư?
Vì chàng vốn ghét thái sư là người gian giảo, lại viện lẽ cùng họ Dương thì không nên lấy nhau và chàng đã có người hẹn ước từ trước.
“Trạng rượu, trạng thịt” là gì?
Là câu anh chị dâu từng chê Trạng thuở nhỏ, ý nói chỉ giỏi ăn uống. Ngày vinh quy, Trạng nhắc lại câu ấy để trêu họ.