Cách gọt củ hoa thủy tiên là văn bản thông tin của tác giả Giang Nam, văn bản đọc thứ hai của Bài 8 (Nét đẹp văn hóa Việt) trong sách Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo tập hai. Qua từng công đoạn chuẩn bị, gọt tỉa và chăm hoa, văn bản giới thiệu một thú chơi Tết cầu kì, thanh nhã của người Hà Nội. Các mục dưới đây giúp em nắm nội dung từng khâu, thông tin về tác giả và nguồn đăng, đặc điểm thể loại, bố cục, cách triển khai thông tin cùng sơ đồ tư duy ôn tập.
Nội dung văn bản Cách gọt củ hoa thủy tiên
Văn bản in ở SGK tập hai, ngay sau Trò chơi cướp cờ; câu hỏi Suy ngẫm và phản hồi ở trang 51. Vì bài báo gốc còn được bảo hộ bản quyền, Văn VN kể lại ý chính theo từng khâu và chỉ dẫn vài câu ngắn; phần trả lời câu hỏi xem ở bài soạn bài Cách gọt củ hoa thủy tiên.
Phần mở đầu – vì sao phải gọt thủy tiên. Chơi hoa ngày Tết của người Hà Nội vốn nhiều cầu kì, mà công phu bậc nhất là chơi thủy tiên, loài hoa được khen đẹp đủ “ngũ phẩm” từ rễ, lá, hoa, hương tới dáng thế. Tác giả nhận xét: “Việc chăm hoa thủy tiên rất mực tỉ mỉ, công phu.” Có một thời gian dài thú chơi này mai một, nhờ công sức của một số nghệ nhân mà kĩ thuật gọt tỉa xưa mới được khôi phục và lan rộng trở lại. Đầu tháng Chạp là vào mùa gọt. Củ thủy tiên trông na ná củ hành tây nhưng mọc thành cụm; nếu để tự nhiên, lá vươn thẳng, cao và che khuất hoa. Gọt tỉa vì thế giúp chậu hoa có dáng đẹp, lại chủ động được ngày hoa nở. Muốn thành công, người chơi vừa phải vững kĩ thuật, giàu kinh nghiệm, vừa làm bài bản mà vẫn khéo tay ở cả ba khâu của quy trình.
Khâu 1 – Chuẩn bị. Gồm dụng cụ và củ hoa. Dao gọt thường có một đầu vát để gọt, tỉa củ và một đầu lòng máng để tỉa lá và nạo nhẹ phần cuống. Củ nên chọn loại tròn đều, cân đối, vỏ nâu bóng, cầm thấy chắc.
Khâu 2 – Ngâm nước và gọt tỉa. Củ được ngâm trong nước dăm ngày, nước thay luôn để lớp vỏ ngoài bợt ra và nhựa trong củ phai bớt, nhờ đó về sau củ có màu trắng đẹp. Tiếp đến là bước then chốt: gọt. Văn bản thuật lại cách nghệ nhân Nguyễn Phú Cường làm: mài sắc dao, ngồi ngay ngắn, nâng củ trên tay rồi bóc vỏ, tách dần từng lớp cho đến khi màu xanh non của mầm lá, mầm hoa hiện ra; mầm phụ mọc lệch bị cắt bỏ, chỉ giữ những mầm chính thẳng hàng ở giữa. Tác giả giải thích lí do phải gọt khi mầm còn “ngủ” trong củ: nếu không can thiệp sớm, lá và giò hoa sẽ mọc thẳng đuột như một bó hành. Khâu tạo dáng bằng cách tỉa lá, nạo cuống được nghệ nhân xem là một nghệ thuật thực thụ: vết xén nông hay sâu quyết định độ cong của lá; cạo vào phía nào thì cuống hoa cong về phía ấy. Theo lối chơi xưa, lá phải xoăn và thấp, còn bông hoa thì không được ngửa mặt lên: “Giò hoa vươn lên, nhưng bông hoa phải hơi cúi xuống, như thiếu nữ dẫu đẹp kiêu sa, vẫn phải có nét e lệ.”
Khâu 3 – Thủy dưỡng. Củ vừa gọt bị tổn thương nên hằng ngày phải được tắm nước sạch nhiều lần. Ban đầu đặt úp củ trong chậu, 4 – 6 tiếng lại thay nước, kết hợp quét sạch nhựa ở vết cắt bằng chổi lông; hai ngày sau mới lật ngửa, chuyển sang bình thủy tinh, bình nhựa hay bát đất, giữ nước ngập vết cắt nhưng không ngập bao nụ. Nước mưa giúp củ trắng sạch, không thâm; nước máy phải để lâu ngày mới dùng. Việc “thúc”, “hãm” phụ thuộc thời tiết: gặp nồm, hoa thường nở sớm; gặp gió bấc mạnh, hoa chậm lên. Nếu cần hoa nở sớm, người chơi dưỡng bằng nước ấm, phơi nắng ban ngày, ban đêm chiếu đèn; muốn hoa muộn thì thay nước lạnh, để nơi râm tối, đêm đưa ra ngoài trời. Cuối cùng là chỉnh lá, chỉnh hoa: sau khi gọt chừng bảy, tám ngày, lá mềm và dễ uốn nhất; bộ rễ phải trắng và được để lộ ra cho đẹp.
Lời kết của văn bản. Văn bản khép lại bằng quan niệm của nghệ nhân Nguyễn Phú Cường: “cái đẹp nhất của thủy tiên, chính là cái đẹp khi người ta chăm hoa, để rồi rèn tâm tính của chính mình”.
Thông tin tác giả Giang Nam
Theo SGK và các tài liệu hướng dẫn học, văn bản do Giang Nam viết, đăng trên báo Nhân Dân điện tử ngày 31/01/2021. Ngoài tên tác giả và nguồn đăng, hiện chưa có tài liệu tin cậy nào giới thiệu tiểu sử người viết. Em cũng không nên vội đồng nhất tác giả bài báo này với nhà thơ Giang Nam (tác giả bài thơ Quê hương) khi chưa có nguồn xác nhận.
Từ văn bản, có thể thấy người viết vừa nắm chắc thông tin kĩ thuật, vừa có cái nhìn trân trọng văn hóa: những thao tác gọt, tỉa được thuật lại tỉ mỉ, chính xác, nhưng lời văn vẫn mềm mại, có hình ảnh so sánh, có những nhận xét thể hiện quan niệm thẩm mĩ Á Đông.
Thông tin tác phẩm Cách gọt củ hoa thủy tiên
Xuất xứ của văn bản
Văn bản được đăng trên báo Nhân Dân điện tử (nhandan.vn) ngày 31/01/2021, khi mùa chơi hoa Tết sắp đến, và được đưa vào SGK Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo, Bài 8 Nét đẹp văn hóa Việt.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin giới thiệu quy tắc, cách thức trong một hoạt động (hoạt động gọt và chăm hoa thủy tiên).
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh; có kết hợp miêu tả (thao tác của nghệ nhân, dáng hoa) và một chút biểu cảm (quan niệm về cái đẹp).
Mục đích của văn bản
Hướng dẫn người đọc quy trình gọt tỉa và chăm sóc củ hoa thủy tiên để có một bát hoa đẹp đón Tết, đồng thời giới thiệu một nét thanh lịch trong văn hóa người Hà Nội.
Bố cục: Cách gọt củ hoa thủy tiên có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 3 phần, đúng với cấu trúc thường gặp của văn bản giới thiệu quy tắc, cách thức trong hoạt động:
- Phần 1 (ba đoạn đầu): giới thiệu thú chơi thủy tiên và mục đích của việc gọt tỉa củ hoa.
- Phần 2 (mục 1. Chuẩn bị): những thứ cần chuẩn bị trước khi thực hiện – dụng cụ và củ hoa.
- Phần 3 (mục 2 và mục 3): các bước thực hiện – ngâm nước, gọt tỉa rồi thủy dưỡng (ngâm dưỡng, “thúc”, “hãm”, chỉnh lá, chỉnh hoa).
Cách triển khai thông tin
Thông tin chính được sắp xếp theo trình tự thời gian, tức thứ tự các công đoạn từ chuẩn bị đến khi hoa nở. Dấu hiệu nhận biết là hệ thống đề mục đánh số 1, 2, 3 và các từ ngữ chỉ thời gian, trình tự như trước tiên, sau hai ngày, trước khi. Ở đoạn tả nghệ nhân gọt củ, tác giả còn kết hợp quan hệ nguyên nhân – kết quả để giải thích vì sao phải gọt từ khi mầm chưa nhú. Cách triển khai này phù hợp với mục đích hướng dẫn: người đọc làm lần lượt từng bước mà không bỏ sót.
Phương tiện phi ngôn ngữ
Văn bản có hình ảnh minh họa củ và bát thủy tiên đã gọt tỉa. Hình ảnh giúp người đọc hình dung rõ kết quả của từng thao tác mà lời văn khó tả hết.
Giá trị nội dung
Văn bản cung cấp hiểu biết cụ thể về quy trình gọt và chăm hoa thủy tiên; qua đó cho thấy thú chơi hoa Tết của người Hà Nội đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và tinh tế. Văn bản cũng gửi gắm một quan niệm đẹp: chăm hoa là cách con người rèn luyện tâm tính, giữ gìn nét thanh lịch của văn hóa truyền thống.
Giá trị nghệ thuật
- Bố cục ba phần rõ ràng, hệ thống đề mục đánh số dễ theo dõi.
- Thông tin chính xác, dùng nhiều thuật ngữ của nghề chơi hoa (thủy dưỡng, thúc, hãm, giò hoa, bao nụ) và số liệu cụ thể (4 – 6 tiếng, hai ngày, bảy tám ngày).
- Kết hợp thuyết minh với miêu tả, so sánh giàu hình ảnh (như bó hành, như thiếu nữ e lệ).
- Có hình ảnh minh họa hỗ trợ phần lời.
Sơ đồ tư duy Cách gọt củ hoa thủy tiên
Ba khâu của quy trình và những ý cần nhớ được gói lại trong sơ đồ sau.
Lời kết
Khi học văn bản Cách gọt củ hoa thủy tiên, em cần nhớ: tác giả Giang Nam; nguồn báo Nhân Dân điện tử, 31/01/2021; thể loại văn bản thông tin giới thiệu cách thức trong hoạt động; bố cục 3 phần; thông tin triển khai theo trình tự thời gian qua ba khâu: chuẩn bị; ngâm nước, gọt tỉa; thủy dưỡng; văn bản vừa hướng dẫn kĩ thuật vừa tôn vinh nét đẹp văn hóa chơi hoa Tết của người Hà Nội.
Xem thêm: