Sự tích trái Thơm (quả dứa) là một trong những câu chuyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam. Câu chuyện không chỉ giải thích nguồn gốc của trái cây mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc về tình yêu và lòng hiếu thảo.
Huyền Nương là tên một cô gái mười lăm, không thích làm những việc bếp núc, thêu thùa vá may, tối ngày chỉ lo ca hát không để ý vào việc gì. Mẹ nàng là một góa phụ không mấy giàu sang, lại có tính chanh chua soi mói thiên hạ nên người trong làng ít ai có thiện cảm với mẹ con Huyền Nương.
Thình lình mẹ Huyền Nương lâm bệnh nặng nằm một chỗ, Huyền Nương phải thay mẹ vào trong bếp nấu cháo, nấu nước cho mẹ. Khổ nỗi, ngày thường không để ý chi đến mọi việc trong nhà, nên lúc vào bếp, Huyền Nương lúng túng không biết vật nào để ở đâu, và phải làm thế nào. Vì vậy, chốc chốc Huyền Nương lên tiếng hỏi:
– Mẹ ơi, gạo để đâu? Mẹ ơi, cục đá để đánh lửa mẹ để đâu?
– Mẹ ơi, nước đổ vào nồi như vậy vừa chưa. Mẹ ơi, cái gàu múc nước mất rồi …
Đang ốm, lại bị kêu gọi từng chập, người mẹ Huyền Nương lấy làm bực mình lắm, nên nói lẫy: “Mẹ ước gì con có thật nhiều mắt để con kiếm những đồ dùng đặng khỏi kêu nheo nhéo suốt ngày làm chói cả tai”. Huyền Nương cắc cớ hỏi:
– Bộ mẹ không thương con hay sao?
Người mẹ chanh chua càu nhàu:
– Thương cái nổi gì, nếu không có con cũng không sao.
Tức thì giữa thinh không có tiếng nói khàn khàn:
– Lời ước của người mẹ không biết thương con sẽ thành sự thật.
Người mẹ kinh sợ, nhìn sau trước không thấy ai thì sinh nghi, bà liền gượng đứng dậy đi xuống bếp tìm Huyền Nương, nhưng không thấy nàng đâu nữa. Bà sợ sệt đi thẳng ra vườn cất tiếng gọi: “Huyền Nương! Huyền Nương!” Không một tiếng trả lời. Bà rên rỉ: “Trời ơi! Huyền Nương đâu mất rồi”. Bà đi đến cuối vườn, bỗng bà nhận ra đôi hài cỏ của Huyền Nương nằm cạnh một bụi cây vừa trổ sinh một trái rất kỳ lạ, mình dài mà tròn có nhiều mắt bao bọc xung quanh, tỏa mùi thơm thoang thoảng.
Đôi mắt bà sáng lên, tay nắm lấy đôi hài, tay sờ vào trái lạ, tự nhiên nước mắt ứa trào ra, bà than thở:
– Huyền Nương! Mẹ đã hiểu vì sao rồi. Sau tiếng than của bà, nhiều tiếng khóc nỉ non từ trong lòng trái lạ vẳng lên. Da trái đang xanh, hứng phải nước mắt và tiếng khóc than của người mẹ dần dần ửng vàng. Ngày xưa, người ta gọi thứ trái lạ này là trái Huyền Nương, nhưng dần dần đổi lại là trái thơm.
Ý nghĩa truyện Sự tích trái thơm
Cô gái chỉ biết ca hát
Huyền Nương mười lăm tuổi mà chưa từng vào bếp. Đến khi mẹ ốm, cô loay hoay không biết gạo để đâu, gàu múc nước ở chỗ nào, cứ chốc chốc lại gọi mẹ. Truyện không bêu xấu nhân vật mà để người nghe thấy cái khổ của người không quen việc nhà: muốn giúp mẹ mà không biết bắt đầu từ đâu.
Lời nói lúc giận
Câu nói lẫy “ước gì con có thật nhiều mắt” và câu càu nhàu “nếu không có con cũng không sao” là điểm xoay của truyện. Người mẹ chỉ nói cho hả bực, nào ngờ lời ước thành thật. Bài học ở đây dành cho cả người lớn: lời nói trong cơn giận có thể làm tổn thương sâu sắc, có khi không cách gì rút lại.
Những con mắt trên vỏ quả
Hình dáng quả dứa với lớp vỏ đầy mắt được dân gian gắn với lời ước của người mẹ; màu vỏ chuyển vàng khi hứng nước mắt bà là chi tiết vừa buồn vừa đẹp. Đọc truyện, trẻ em thấy cần tập làm việc nhà từ sớm, còn cha mẹ thấy cần giữ lời khi bực bội.
Nguồn gốc truyện Sự tích trái thơm
“Trái thơm” là cách gọi quả dứa ở Nam Bộ (còn gọi là khóm), nên truyện thường được kể theo giọng miền Nam như bản trên trang. Ở Philippines có một truyền thuyết rất giống: cô bé lười tên Pina được mẹ ước cho mọc nhiều mắt để khỏi hỏi đồ đạc, rồi biến thành quả dứa (tiếng Philippines gọi dứa là pinya). Hai truyện cùng mô-típ lời ước của người mẹ biến con thành cây trái; chưa rõ bản Việt có chịu ảnh hưởng trực tiếp hay không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao quả dứa có nhiều mắt?
Theo truyện, người mẹ bực mình vì Huyền Nương cứ hỏi đồ đạc để đâu nên ước con có thật nhiều mắt; lời ước thành thật, cô gái hóa thành quả có nhiều mắt bao quanh.
Truyện Sự tích trái thơm có giống Sự tích cây vú sữa không?
Cả hai đều kể về tình mẹ con và sự ân hận muộn màng, nhưng trong Sự tích cây vú sữa người ân hận là đứa con. Xem thêm các truyện giải thích nguồn gốc cây trái như Sự tích dưa hấu và Sự tích cây khoai lang.