Sự tích đèo Phật là một trong những câu chuyện cổ tích đặc sắc của Việt Nam. Câu chuyện này không chỉ mang ý nghĩa sâu sắc mà còn phản ánh văn hóa và tâm linh của người dân. Hãy cùng khám phá những điều thú vị ẩn chứa trong truyền thuyết này.
Ngày xưa có bốn người đêm ngày đọc kinh niệm phật quyết tu cho thành đạo. Bốn người có bốn họ khác nhau: Hoàng, Trần, Lí, Lắm. Ba người là đàn ông, riêng người họ Lắm là con gái.
Sau hàng chục năm tụng kinh, niệm phật, ăn chay tu chí trong chùa, họ đều trở thành những tăng ni đắc đạo. Chọn được ngày lành tháng tốt, họ liền cùng nhau tìm đường lên núi Thiên Sơn để hóa Phật. Đường đi Thiên Sơn xa lắc xa lơ, thành thử họ phải đi ròng rã mấy năm trời mới tới nơi. Đến chân núi Thiên Sơn, cả bốn người đều mệt nhọc không sao tả xiết. Nhưng ai cũng nghĩ đã tu thân quyết chí đến được đây mà bỏ cuộc thì uổng quá. Nên dù trời đã gần tối, họ vẫn theo đường mòn để leo lên đỉnh núi. Khi tới đỉnh đèo, đêm đã khuya lắm, trời tối như mực, bụng đói cồn cào, họ kiệt sức, không đi tiếp được nữa.
Cái đói và mệt nhọc buộc họ phải dừng lại nghỉ nhưng không ai chợp mắt nổi. Bỗng một người trong bọn họ lên tiếng:
– Bây giờ nếu có một cây gậy ước thì các bậc đàn anh muốn ăn gì nào?
Mọi người đã quá đói và mệt nên họ không còn giữ gìn nữa, ai thích thứ gì dù những người tu hành phải kiêng, nay cũng nói toạc ra.
Thoạt tiên người họ Trần nói:
– Tôi ước được chén một bữa thịt chó, có đủ gia vị, cúc tần, giềng lát, rau mùi, húng chó…
Người họ Trần đang kể lể thì người họ Hoàng ngắt lời:
– Tôi mơ ước một bữa thịt trâu. Trâu càng già càng dai, nhai càng đã răng.
Người họ Lí nói tiếp lời luôn:
– Tôi chỉ muốn bữa thịt gà luộc có lá chanh.
Sau cùng ni cô Lắm nói:
– Tôi chỉ thích một bữa rau luộc cho mát ruột và húp cho đỡ khát thôi.
Sáng dậy, khi mọi người đang chuẩn bị xuống đèo đi tiếp, thì có một ông già râu tóc bạc phơ chống gậy từ chân dốc đi lên, vẻ mệt nhọc nhưng cất giọng sang sảng hỏi:
– Các người ở đâu đến đây?
– Thưa cụ! Bầy tăng chúng tôi tìm đường lên núi Thiên Sơn để hóa Phật đấy ạ. Dám mong cụ chỉ đường giúp cho.
Nghe xong câu trả lời, ông già nói:
– Được, ta sẽ đưa các người đến núi Thiên Sơn nhưng bây giờ các người hãy nhổ nước bọt xuống lá cây xem đã.
Nói xong, ông già rút từ trong túi ra bốn cái lá bồ đề to như nhau, rồi đặt trước mặt cho từng người nhổ vào đất. Bốn người nhổ xong, đều cảm thấy lợm giọng, ruột gan nao nao buồn nôn. Trong nháy mắt cả bốn người đều nôn tống nôn tháo. Quái lạ là đêm hôm qua ai ước ăn gì đều nôn ra thứ đó. Thấy ba người nôn nào là thịt gà, thịt trâu, thịt chó, duy chỉ có ni cô họ Lắm là nôn ra rau xanh. Ông già bèn nói:
– Chính đây là đỉnh núi Thiên Sơn, các người đã đến cõi Phật rồi. Nhưng nôn ra toàn những thứ kiêng kị thì sao gọi là chân tu được. Các người không thể hóa Phật được đâu.
Rồi ông già lại chỉ vào ni cô họ Lắm nói: “Người này cứ theo đỉnh chóp mà lên, chớ đi xuống, sắp tới nơi rồi.”
Ni cô họ Lắm theo đường mà lên, rồi hóa thành Phật Bà Quan Âm. Phật Bà có nhiều phép lạ để trị bọn âm binh quấy nhiễu, giữ gìn phúc lành cho muôn dân. Ngày nay họ Lắm thờ phật Quan Âm trong nhà và mỗi khi Tết đến cúng Phật Bà, đều phải có một bát canh rau.
Còn ba người kia xấu hổ vì không được hóa Phật lại mất bao công sức tu thân, nên buồn rầu mà chết ở giữa đỉnh đèo. Họ chết ở nơi hoang vắng đó, chẳng ai hay mà chôn cất, nên sau này người đời truyền nhau khi đi qua đèo đều phải mang theo nắm đất hay hòn đá ném vào chỗ đó để đắp thành mộ. Chỗ đất ấy người ta gọi là mộ “Phật”. Từ đó mộ “Phật” ngày một lên cao và tên đèo được đổi thành đèo Phật tử.
(Truyện cổ dân tộc Cao Lan)
Ý nghĩa truyện Sự tích đèo Phật tử
Phép thử bằng chính lời ước
Bốn người tu hành mấy chục năm, đi ròng rã mấy năm trời mới tới chân núi Thiên Sơn. Đêm cuối cùng, đói lả, ba người đàn ông buột miệng ước thịt chó, thịt trâu, thịt gà, chỉ ni cô họ Lắm ước một bát rau luộc. Sáng ra, ông già bắt mỗi người nhổ vào lá bồ đề, ai ước gì thì nôn ra thứ đó. Truyện cho thấy lòng tu không đo bằng số năm tụng kinh mà bằng điều người ta thật sự mong muốn lúc yếu đuối nhất.
Thành công đến với người giữ được mình
Ba người chỉ còn cách đích một bước mà thất bại, buồn rầu chết giữa đèo; người con gái lặng lẽ nhất lại hóa Phật Bà Quan Âm. Đây là bài học về sự nhất quán: những gì ta giữ khi không ai nhìn mới là con người thật của ta. Với học sinh, có thể hiểu rộng ra là đừng để một phút buông thả làm hỏng công sức nhiều năm.
Truyện gắn với phong tục
Truyện còn giải thích hai tập quán: họ Lắm thờ Quan Âm trong nhà, Tết cúng Phật Bà phải có bát canh rau; người qua đèo ném đất đá đắp mộ “Phật”. Như nhiều sự tích địa danh, câu chuyện giúp người dân nhớ một con đèo và giữ một tục lệ.
Nguồn gốc truyện Sự tích đèo Phật tử
Cuối bản kể có ghi “Truyện cổ dân tộc Cao Lan”. Người Cao Lan là một nhóm của dân tộc Sán Chay, sống nhiều ở các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc như Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang. Chi tiết người tu hành nữ hóa Phật Bà Quan Âm cho thấy ảnh hưởng của Phật giáo trong truyện cổ các dân tộc thiểu số. Người sưu tầm, dịch bản trên trang chưa rõ; vị trí con đèo trong truyện chưa xác định.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ni cô họ Lắm được hóa Phật?
Vì giữa lúc đói mệt nhất, cô chỉ ước một bữa rau luộc, không phạm điều kiêng của người tu; ông già nhận ra cô là người chân tu và chỉ đường cho cô lên đỉnh.
Vì sao người qua đèo phải ném đất đá?
Ba người tu hành chết giữa đỉnh đèo không ai chôn cất, nên người đi qua ném đất đá đắp thành mộ, gọi là mộ “Phật”, từ đó có tên đèo Phật tử. Đọc thêm các truyện về Phật Bà Quan Âm: Sự tích Phật bà Quan Âm, Quan Âm Thị Kính và truyện răn dạy nhà Phật Nguồn gốc sinh tử.