Soạn bài Lời tiễn dặn – Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo & Cánh diều

Dựa vào phần kiến thức đã học về truyện thơ Nôm ở lớp 9, bạn hãy cho biết khi đọc một truyện thơ, chúng ta cần chú ý điều gì.

Trả lời:

• Cốt truyện và nhân vật: chuỗi sự việc chính, số phận, tính cách nhân vật qua lời nói, hành động.
• Lời kể: ai kể, kể theo ngôi nào; lời kể kết hợp với lời bày tỏ cảm xúc ra sao (tự sự đan xen trữ tình).
• Hình thức thơ: thể thơ, vần, nhịp, hình ảnh, biện pháp tu từ và tác dụng của chúng.
• Chủ đề, thông điệp và ý nghĩa của tác phẩm đối với người đọc hôm nay.

Trả lời: Chàng trai xin được ở gần cô gái thêm một lát, để hương người yêu thấm vào mình “Cho mai sau lửa xác đượm hơi”. Anh nói vậy vì biết từ nay hai người khó gặp lại; chút hơi ấm của người yêu là thứ anh muốn mang theo đến tận lúc chết. Lời nói cho thấy tình yêu sâu nặng, thủy chung trọn đời của chàng trai, đồng thời gợi nỗi đau chia lìa khôn tả.

Bạn hình dung như thế nào về hoàn cảnh của cô gái và hành động của chàng trai lúc này?

Trả lời: Về nhà chồng, cô gái chịu cảnh ghẻ lạnh, bị chồng đánh đến ngã xuống đất, người lấm lem, vừa đau vừa nhục. Chàng trai chứng kiến tất cả, xót xa nâng cô dậy, phủi bụi trên áo, chải đầu, búi tóc cho cô, lại đi chặt tre làm ống nấu thuốc cho cô uống. Những hành động ân cần, dịu dàng ấy thể hiện tình thương và sự che chở của anh; trong hoàn cảnh ngang trái, anh trở thành chỗ dựa duy nhất của người yêu.

Trả lời: Các câu thơ lời nguyền (chết thành sông, thành đất, thành bèo… vẫn có nhau; yêu trọn đời gỗ cứng, trọn kiếp đến già) cho thấy tình cảm của hai người mãnh liệt, thủy chung, son sắt; không gì – kể cả cái chết, thời gian hay lời xui xiểm – chia cắt được. Đó còn là niềm tin và khát vọng đoàn tụ không lay chuyển.

Trả lời: Người kể ở ngôi thứ nhất – chính chàng trai đang kể chuyện của mình. Căn cứ: nhân vật xưng “anh”, “ta”, gọi người yêu là “em”; những lời dặn, lời thề đều xuất phát từ cái nhìn và cảm xúc của chàng trai.

Trả lời:

• Chàng trai: yêu sâu sắc, chân thành; đau đớn nhưng không buông xuôi; biết thương xót, chăm sóc người yêu; kiên định chờ ngày đoàn tụ.
• Cô gái: bị ép gả, đau khổ, quyến luyến người yêu, bị gia đình chồng đối xử tàn nhẫn.
• Cách xây dựng nhân vật: nhân vật được khắc họa chủ yếu qua hành động, lời nói và tâm trạng; tính cách đơn giản, rõ ràng (người tốt – kẻ xấu); số phận gắn với những ràng buộc của tập tục; cảm xúc được bộc lộ trực tiếp, mãnh liệt, thông qua hình ảnh gần gũi với đời sống miền núi.

Bạn hãy chỉ ra những chi tiết quan trọng trong văn bản Lời tiễn dặn và phân tích vai trò của chúng trong việc thể hiện nội dung truyện thơ.

Trả lời:

• Cô gái vừa đi vừa ngoảnh lại, ngoái trông; tới rừng ớt, rừng cà, rừng lá ngón thì ngồi chờ, ngồi đợi: diễn tả bước chân nặng nề, lòng không nỡ rời xa; các loài lá cay, đắng, độc gợi nỗi đắng cay của cô gái phải lấy người mình không yêu.
• Chàng trai xin ẵm, bồng đứa con của cô gái: thể hiện tình yêu bao dung, sẵn lòng yêu thương cả đứa con của người mình yêu.
• Cảnh cô gái bị chồng đánh, chàng trai đỡ dậy, chải tóc, nấu thuốc: phơi bày sự tàn nhẫn của hôn nhân cưỡng ép và làm nổi bật tình thương của chàng trai.
• Chuỗi lời thề “chết thành…”: đỉnh cao của khát vọng thủy chung, đoàn tụ.

⇒ Các chi tiết vừa kể vừa bộc lộ cảm xúc, làm nên nội dung chính: nỗi đau của tình yêu bị chia cắt và khát vọng được sống bên nhau.

Trả lời:

• Chủ đề: nỗi đau của hai người thương nhau mà không thành vợ chồng, và mong muốn được tự do yêu nhau và được sum họp.
• Thông điệp: tình yêu chân thành, thủy chung có sức mạnh vượt qua mọi ngang trái; con người cần được tự do lựa chọn hạnh phúc; những cuộc hôn nhân sắp đặt vì của cải đã gây ra bao bi kịch và cần bị lên án.

Những dấu hiệu nào giúp bạn nhận biết văn bản Lời tiễn dặn thuộc thể loại truyện thơ?

Trả lời:

• Có cốt truyện: kể chuyện người con trai phải tiễn người thương sang nhà người khác, thấy cô bị đối xử tàn tệ, rồi thề nguyền chờ ngày sum họp.
• Có nhân vật (chàng trai, cô gái, người chồng, nhà chồng) và người kể chuyện.
• Được viết bằng thơ, câu dài ngắn linh hoạt, nhiều phép lặp cấu trúc, giàu nhạc điệu.
• Vừa kể sự việc vừa bộc lộ cảm xúc mãnh liệt, yếu tố kể và yếu tố trữ tình đan vào nhau.
• Đề tài tình yêu bị ngăn cấm – rất thường gặp trong truyện thơ của đồng bào miền núi.

Trả lời: Khát khao đoàn tụ của đôi trai gái trong truyện thật đáng trân trọng. Họ bị chia cắt bởi lễ giáo, bởi quan niệm môn đăng hộ đối, nhưng vẫn không chịu khuất phục: hẹn nếu tuổi trẻ lỡ làng thì về già sẽ tìm lại nhau, nguyện dù chết cũng hóa thành những vật gắn bó với nhau. Khát vọng ấy cho thấy sức sống mãnh liệt của tình yêu và tinh thần phản kháng âm thầm trước những tập tục bất công. Đến hôm nay, câu chuyện vẫn nhắc chúng ta biết quý trọng quyền tự do yêu thương và trân trọng những tình cảm thủy chung.

Trả lời:

• Chàng trai: đau đớn, bất lực; anh thấy tình duyên như chiếc bè đã chìm trôi mất, đành tiễn người yêu rồi quay về trong tuyệt vọng.
• Cô gái: quyến luyến, níu kéo, sợ bị bỏ lại một mình giữa rừng, giữa dòng thác; nhưng cô vẫn nuôi hi vọng, hẹn đợi đến mùa sau, thậm chí đến lúc về già để được sống bên nhau.

Trả lời: Ở nhà chồng, cô gái không được thương yêu; nghe lời xúi giục của gia đình, chồng cô trợn mắt ra tay đánh, khiến cô ngã lăn, thân mình lấm bụi, đau đớn đến nỗi tưởng như bị chôn vùi.

Những biện pháp nghệ thuật nào được sử dụng để thể hiện tâm trạng của chàng trai?

Trả lời: Tác giả dân gian dùng phép lặp từ ngữ, lặp cấu trúc (dậy đi em…, dậy rũ áo…, dậy phủi áo…; tơ rối… tơ vò…; chết thành…), lời gọi tha thiết, các hình ảnh gần gũi của đời sống người Thái (ống tre lam thuốc, guồng quay tơ). Nhờ vậy, ta thấy nỗi xót xa, thương cảm, sự ân cần chăm sóc và quyết tâm gắn bó của chàng trai.

Trả lời: Đến cuối đoạn trích, chàng trai không chỉ dặn dò mà thề nguyền: dù chết cũng hóa thành sông, đất, bèo, muôi, hồn… gắn bó bên nhau; tình yêu bền như vàng đá, trọn đời như gỗ cứng, không lay chuyển trước gió, không nghe lời xui xiểm. Lời thề nâng tình yêu lên thành sự cam kết thiêng liêng, thể hiện khát vọng đoàn tụ mãnh liệt.

Trong phần (1) của đoạn trích, chàng trai và cô gái đã nói với nhau về điều gì? Những lời nói ấy cho thấy hai người đang sống trong tâm trạng như thế nào?

Trả lời:

• Chàng trai nói: anh chỉ tiễn em đến đây; tình đôi ta như bè đã chìm, thời gian bên nhau quá ngắn ngủi; em như cá có nước, lúa có ruộng của người khác, anh đành quay về.
• Cô gái nói: xin anh đừng vội đi, đừng bỏ em trơ trọi; hẹn đợi nhau qua các mùa, nếu tuổi trẻ lỡ dở thì đến lúc già sẽ về chung một nhà.
• Tâm trạng: cả hai đau khổ, quyến luyến, không nỡ rời xa; chàng trai thì tuyệt vọng, cô gái thì vẫn bám lấy hi vọng mong manh. Tình yêu tha thiết nhưng bất lực trước hoàn cảnh.

Khi ở nhà chồng, tình cảnh cô gái ra sao? Phân tích thái độ, cử chỉ của chàng trai lúc chứng kiến tình cảnh ấy.

Trả lời:

• Tình cảnh cô gái: bố chồng xúi con trai đánh vợ, người chồng trợn mắt vung tay; ngã xuống, thân lấm bụi đất, tủi nhục và đau đớn.
• Chàng trai đã làm gì?
  • Đầu tiên tưởng cô mải vui chưa dậy, rồi vội gọi dậy với lời lẽ dịu dàng, thương xót.
  • Rũ áo, phủi bụi, chải đầu, búi tóc cho cô; chặt tre, hun ống nấu thuốc cho cô uống khỏi đau.
  • Hứa cùng gỡ mối tơ rối, quay lại guồng tơ – nghĩa là sẽ có ngày cô quay về bên anh.
• Qua đó, chàng trai hiện lên là người giàu tình thương, ân cần, chu đáo, dũng cảm vượt qua lời dị nghị để che chở người yêu, và kiên quyết hướng tới ngày sum họp.

Trả lời: Chàng trai là người chung thủy, yêu thương người yêu bằng cả tấm lòng; giàu đức hi sinh và bao dung; mạnh mẽ, kiên định, tin vào tình yêu và tương lai đoàn tụ. Anh không chỉ biết đau khổ mà còn biết hành động: chăm sóc người yêu, động viên cô sống và chờ đợi.

Phân tích giá trị biểu cảm của những câu thơ sử dụng biện pháp nghệ thuật lặp cấu trúc trong phần (2) của đoạn trích.

Trả lời:

• Chuỗi câu bắt đầu bằng chữ “dậy” (dậy đi em, dậy rũ áo, dậy phủi áo): nhịp gọi dồn dập, tha thiết, thể hiện nỗi xót xa và sự vội vã muốn nâng đỡ người yêu.
• Cặp câu tơ rối – tơ vò: hình ảnh quen thuộc của nghề dệt, gợi mong muốn cùng nhau gỡ rối, nối lại tình xưa.
• Chuỗi câu “chết thành” (sông, đất, bèo, muôi, hồn): sáu câu cùng khuôn tạo âm hưởng như lời thề, khẳng định tình yêu vượt qua cả cái chết, mỗi hình ảnh là một dạng gắn bó không rời.
• “Yêu nhau, yêu trọn đời gỗ cứng / Yêu nhau, yêu trọn kiếp đến già”: nhấn mạnh sự thủy chung lâu bền.

⇒ Phép lặp cấu trúc làm lời thơ giàu nhạc điệu, cảm xúc dâng trào như những đợt sóng, khắc sâu khát vọng đoàn tụ và lòng chung thủy.

Đoạn trích Lời tiễn dặn có những hình ảnh rất quen thuộc, gần gũi với cách suy nghĩ, cảm nhận của người dân miền núi. Hãy phân tích tác dụng nghệ thuật của những hình ảnh đó.

Trả lời:

• Hình ảnh: chim chích, chim nhạn, bè trôi trên suối, rừng xanh, thác nước, sao Khun Lú, mùa lau nở, nước đỏ cá về, chim tăng ló; ống tre nấu thuốc, guồng quay tơ, gốc dưa ngoài cồn cát; so sánh tình yêu với trâu bán ngoài chợ, lúa thu muôn bông, vàng, đá, gỗ cứng.
• Tác dụng: diễn tả tình cảm trừu tượng bằng sự vật cụ thể, giúp người đọc dễ hình dung, dễ cảm; thể hiện cách tư duy chân chất, giàu hình ảnh của người Thái; gợi không gian văn hóa đặc trưng của núi rừng Tây Bắc; làm cho lời thơ mộc mạc mà sâu sắc, đậm đà bản sắc dân tộc.

Theo em, qua đoạn trích Lời tiễn dặn, tác giả dân gian muốn gửi gắm thông điệp gì? Thông điệp ấy còn có ý nghĩa với cuộc sống hôm nay không?

Trả lời: Thông điệp: tình yêu chân thành, thủy chung là giá trị đẹp đẽ, có sức mạnh vượt qua cả nghịch cảnh và cái chết; con người có quyền được tự do yêu thương; hôn nhân ép buộc vì tiền của là bất công, cần phê phán. Thông điệp ấy vẫn còn nguyên ý nghĩa: hôm nay vẫn có những cuộc hôn nhân sắp đặt, những định kiến giàu – nghèo ngăn cản tình yêu; câu chuyện nhắc mỗi người biết tôn trọng lựa chọn của người khác và trân trọng sự thủy chung trong tình cảm.