Phân tích Thuế máu (Nguyễn Ái Quốc) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu lớp 8 hay nhất

Bản án chế độ thực dân Pháp là tác phẩm chính luận nổi tiếng của Nguyễn Ái Quốc, được viết bằng tiếng Pháp, ra mắt tại Pa-ri năm 1925. Chương I của tác phẩm mang tên Thuế máu, lật tẩy việc chính quyền thực dân đem sinh mạng dân thuộc địa ra đổ vào cuộc chiến của nước Pháp.

Ở phần thứ nhất, tác giả chỉ ra thái độ trở mặt của bọn cầm quyền. Trước chiến tranh, người bản xứ bị miệt thị là những tên “An-nam-mít” bẩn thỉu, chỉ để kéo xe và chịu roi vọt. Thế mà khi chiến tranh bùng nổ, họ bỗng thành “con yêu”, “bạn hiền”, thậm chí được tôn làm “chiến sĩ bảo vệ công lí và tự do”. Đằng sau những lời ngọt ngào ấy là cái chết: người chìm dưới biển, người bỏ xác ở chiến trường xa, người kiệt sức trong xưởng thuốc súng. Con số tám vạn người chẳng bao giờ được trở lại quê hương đã nói lên tất cả.

Phần thứ hai vạch trần chế độ gọi là lính tình nguyện. Thực chất đó là những cuộc săn người: bắt người nghèo trước, dọa con nhà giàu để làm tiền, xích tay, nhốt kín, canh gác bằng lưỡi lê. Người dân thì tìm mọi cách trốn, thậm chí tự làm mình bệnh nặng. Hai chữ tình nguyện vì thế trở thành một sự mỉa mai cay đắng.

Phần thứ ba cho thấy kết quả của sự hi sinh. Chiến tranh vừa xong, người lính thuộc địa lại trở về thân phận “giống người bẩn thỉu”, bị tước sạch đồ đạc, bị đánh đập, bị đối đãi chẳng khác loài vật.

Bằng dẫn chứng xác thực, giọng văn mỉa mai sắc sảo, Thuế máu đã tố cáo mạnh mẽ bản chất tàn bạo, dối trá của chủ nghĩa thực dân, đồng thời gửi gắm nỗi xót thương với những người dân thuộc địa bị đày đọa.

Những năm hai mươi của thế kỉ XX, trên đất Pháp, người thanh niên yêu nước Nguyễn Ái Quốc đã dùng ngòi bút làm vũ khí đấu tranh. Tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp, viết bằng tiếng Pháp và xuất bản ở Pa-ri năm 1925, là một bản cáo trạng đanh thép. Chương mở đầu của tác phẩm, Thuế máu, tập trung tố cáo một tội ác đặc biệt: ép dân các xứ thuộc địa đổ máu cho nước “mẹ”.

Ngay nhan đề đã có sức tố cáo lớn. Người dân thuộc địa vốn đã bị bóp nặn bằng đủ thứ thuế khóa, sưu dịch. Thế nhưng chưa đủ, họ còn phải nộp thêm một thứ thuế tàn nhẫn nhất: thuế bằng xương máu, bằng chính mạng sống. Cụm từ “thuế máu” vừa khái quát bản chất bóc lột của thực dân, vừa chất chứa sự phẫn uất của người viết.

Ở phần đầu (Chiến tranh và “người bản xứ”), tác giả đặt hai thời điểm cạnh nhau. Trước năm 1914, dân thuộc địa chỉ nhận về những lời lẽ khinh bỉ, bị xem là kẻ kéo xe, kẻ ăn đòn. Thế mà cuộc chiến vừa bùng lên, họ lập tức thành “con yêu”, “bạn hiền”, được ban danh hiệu “chiến sĩ bảo vệ công lí và tự do”. Việc nhắc lại nguyên những lời đường mật của kẻ cai trị, lại để trong ngoặc kép, khiến chúng lộ rõ sự giả dối. Cái giá của vinh dự ấy là gì? Là xa lìa vợ con, ruộng đồng, vượt biển sang châu Âu để chết. Tác giả kể ra từng cái chết bằng giọng mỉa mai chua chát: có người chìm xuống đáy biển, có người bỏ xác ở vùng Ban-căng, có người bị tàn sát bên bờ sông Mác-nơ. Những người ấy đã phải “lấy máu mình tưới những vòng nguyệt quế của các cấp chỉ huy và lấy xương mình chạm nên những chiếc gậy của các ngài thống chế”. Câu văn cho thấy rõ sự bất công: dân thuộc địa chết, còn kẻ chỉ huy hưởng vinh quang. Ngay cả những người ở lại phía sau, quần quật trong xưởng thuốc súng, cũng kiệt sức, phổi bị hủy hoại. Con số tổng kết “bảy mươi vạn người bản xứ đã đặt chân lên đất Pháp” cùng tám vạn người mãi mãi không về là bằng chứng không thể chối cãi.

Phần thứ hai, Chế độ lính tình nguyện, bóc trần thủ đoạn bắt lính. Viên công sứ ra lệnh cho quan lại dưới quyền phải nộp đủ số người trong thời hạn nhất định, còn bằng cách nào thì không quan trọng. Thế là bọn chúng tóm người nghèo khổ trước, sau đó mới đến con nhà giàu để buộc họ lựa chọn: “đi lính tình nguyện, hoặc xì tiền ra”. Câu nói trần trụi ấy cho thấy việc mộ lính còn là dịp để quan lại vơ vét. Người bị bắt thì tìm mọi cách trốn thoát, có người còn tự xát chất độc vào mắt để mắc bệnh. Đối lập với thực tế ấy là lời bố cáo của phủ toàn quyền ca ngợi dân thuộc địa tấp nập đầu quân. Tác giả đặt ra những câu hỏi đanh thép: nếu họ hăng hái đến thế, sao lại bị xích tay, bị nhốt, bị lính canh gác bằng lưỡi lê; máu đã đổ trong các vụ phản kháng ở Cao Miên, Sài Gòn, Biên Hòa có phải là những “biểu hiện của lòng sốt sắng đầu quân”? Những câu hỏi tu từ ấy làm sự dối trá của kẻ thù bị phơi bày hoàn toàn.

Phần thứ ba, Kết quả của sự hi sinh, là đoạn kết đầy chua xót. Khi đại bác đã no thịt người, những lời tình tứ bỗng im bặt, người bản xứ lại bị trả về chỗ “giống người bẩn thỉu”. Trước khi xuống tàu về nước, họ bị lột sạch của cải, bị đánh đập vô cớ, bị xếp dưới hầm tàu như xếp súc vật. Về đến quê, họ chỉ nhận được lời xua đuổi lạnh lùng. Những người “cựu binh” thật ra chỉ còn là những cái xác, tay trắng trở về với chế độ cai trị không hề biết đến công lí.

Đoạn trích thành công nhờ nghệ thuật lập luận sắc bén. Tác giả sử dụng dẫn chứng cụ thể, con số chính xác, tên địa danh có thật. Giọng văn mỉa mai, châm biếm, dùng lại lời lẽ của kẻ thù để lật tẩy chúng. Ba phần nối nhau theo thứ tự trước – trong – sau cuộc chiến, giúp người đọc thấy trọn kiếp người khốn khổ của dân thuộc địa.

Thuế máu không chỉ là lời tố cáo đanh thép chế độ thực dân Pháp, mà còn là tiếng nói xót thương dành cho những thân phận bị chà đạp. Đọc đoạn trích, em càng hiểu thêm tấm lòng yêu nước, thương dân và tài năng chính luận của Nguyễn Ái Quốc.

Chủ nghĩa thực dân đã gây ra vô số tội ác với các dân tộc thuộc địa. Trong Thuế máu, chương đầu của Bản án chế độ thực dân Pháp, Nguyễn Ái Quốc tập trung vạch trần một tội ác đặc biệt tàn nhẫn: đẩy dân thuộc địa ra làm bia đỡ đạn, rồi vứt bỏ họ khi đã hết giá trị lợi dụng.

Tội ác thứ nhất là lừa bịp. Bọn cầm quyền thực dân, vốn khinh rẻ người bản xứ, bỗng chốc thay đổi giọng điệu khi cần người cho chiến tranh. Chúng gọi dân bản xứ là “con yêu”, là “bạn hiền”, là người chiến đấu cho chính nghĩa. Nhưng công lí và tự do ấy, chính người dân thuộc địa không hề được hưởng. Những lời ngon ngọt chỉ là chiếc mặt nạ che giấu âm mưu đẩy họ vào chỗ chết.

Tội ác thứ hai là coi rẻ mạng người. Người bản xứ bị đưa sang châu Âu để chết ở những nơi xa lạ, dưới đáy biển, trên chiến trường hay trong xưởng thuốc súng độc hại. Thực dân còn gọi họ là “vật liệu biết nói”, nghĩa là chỉ coi họ như một thứ hàng hóa, một công cụ. Cái chết của tám vạn người bị nhắc đến như một con số khô khốc trong sổ sách của kẻ cầm quyền.

Tội ác thứ ba là cưỡng bức, vơ vét. Cái gọi là chế độ lính tình nguyện thực chất là những cuộc săn người. Quan lại bắt bớ, giam cầm, xích trói; người nghèo bị bắt trước, con nhà giàu bị dọa để nộp tiền. Việc mộ lính trở thành dịp để bọn tay sai làm giàu. Ai không chịu thì bị kiếm cớ sinh chuyện, bị giam cho đến khi khuất phục.

Tội ác thứ tư là sự vô ơn, tàn nhẫn sau chiến tranh. Khi đã dùng xong, thực dân lập tức trở mặt. Người lính trở về bị lột sạch tài sản, bị đánh đập, bị nhồi nhét dưới hầm tàu như gia súc, rồi bị xua đuổi. Hơn thế, chính quyền thực dân còn để những người lính Pháp bị thương và gia đình tử sĩ Pháp được giấy phép bán lẻ thuốc phiện, một việc làm bỉ ổi vừa đầu độc người dân, vừa coi rẻ sự hi sinh của chính binh lính nước mình.

Để tố cáo những tội ác ấy, Nguyễn Ái Quốc dùng dẫn chứng xác thực, giọng văn mỉa mai, lời lẽ đanh thép. Ông không la hét mà để sự thật tự lên tiếng, khiến bản cáo trạng càng có sức nặng. Đọc Thuế máu, em càng thêm căm ghét chế độ thực dân và thấm thía cái giá đắt của nền độc lập dân tộc hôm nay.

Nếu văn chính luận thường gắn với lí lẽ khô khan, thì Thuế máu của Nguyễn Ái Quốc lại cho thấy một kiểu chính luận khác: sắc sảo, giàu hình ảnh và đầy tiếng cười mỉa mai. Chính nghệ thuật trào phúng đã làm nên sức mạnh đặc biệt của đoạn trích này, biến nó thành một bản án không thể chối cãi đối với chủ nghĩa thực dân.

Thủ pháp đầu tiên là dùng lại ngôn từ của kẻ thù. Những danh xưng mĩ miều mà thực dân dành cho dân thuộc địa khi cần người cho chiến tranh, như “con yêu”, “bạn hiền”, “chiến sĩ bảo vệ công lí và tự do”, đều được tác giả đặt trong ngoặc kép. Bản thân những từ ấy không xấu, nhưng khi đặt cạnh thực tế người dân bị khinh rẻ trước đó và bị bỏ rơi sau đó, chúng trở thành lời tự tố cáo của kẻ thù. Tương tự, tên gọi “lính tình nguyện” bị tác giả gọi thẳng là “danh từ mỉa mai một cách ghê tởm”.

Thủ pháp thứ hai là đối lập. Cả đoạn trích được xây dựng trên những cặp đối lập: trước và trong chiến tranh, lời nói và việc làm, vinh dự và cái giá phải trả, kẻ chết và kẻ hưởng vinh quang. Máu và xương của người lính thuộc địa hóa thành vòng hoa, thành cây gậy danh dự cho các tướng lĩnh: đó là một đối lập đầy đau đớn. Cái chết của người dân bị biến thành vật trang sức cho kẻ cầm quyền.

Thủ pháp thứ ba là giọng điệu giễu cợt. Tác giả gọi cuộc chiến tranh tàn khốc là cuộc chiến tranh “vui tươi”, gọi bọn quan cai trị là những vị phụ mẫu nhân hậu. Những người chết vì ngư lôi, theo lời ông, là đã được mời xem một màn trình diễn khoa học, rồi “được xuống tận đáy biển để bảo vệ tổ quốc của các loài thủy quái”. Cách nói ngược ấy khiến người đọc vừa bật cười vừa đau xót, và càng thấy rõ sự phi lí, tàn nhẫn của chiến tranh thực dân.

Thủ pháp thứ tư là câu hỏi tu từ. Trong phần thứ hai, sau khi dẫn lời bố cáo ca ngợi dân thuộc địa tấp nập đầu quân, tác giả đặt liên tiếp những câu hỏi: nếu họ hăng hái thế, sao lại bị xích tay, bị nhốt, bị canh giữ bằng lưỡi lê; những vụ phản kháng đổ máu có phải là “biểu hiện của lòng sốt sắng đầu quân”? Ở phần thứ ba, chuỗi câu hỏi “đó sao” nối tiếp nhau như những đòn đánh liên hoàn. Câu hỏi không cần trả lời, vì câu trả lời đã nằm sẵn trong sự thật.

Thủ pháp thứ năm là dùng những hình ảnh giàu sức gợi. Đại bác ngấy thịt đen, thịt vàng; người lính bị dồn xuống hầm tàu như súc vật; “cựu binh” thực chất chỉ là cái xác còn lại. Những hình ảnh ấy cụ thể đến rợn người, khiến tội ác không còn là điều trừu tượng.

Điều đáng chú ý là tiếng cười trong Thuế máu không làm giảm tính nghiêm túc của vấn đề, mà ngược lại, làm sự căm phẫn thêm sâu sắc. Đằng sau sự mỉa mai là nỗi xót thương với những người dân thuộc địa và niềm tin vào công lí. Lời khẳng định ở cuối, rằng “thế giới văn minh và người Pháp lương thiện sẽ đứng về phía chúng tôi”, cho thấy tầm nhìn rộng lớn của tác giả.

Nghệ thuật trào phúng trong Thuế máu là minh chứng cho tài năng của Nguyễn Ái Quốc. Ông đã biến ngòi bút thành vũ khí sắc bén, vừa vạch trần kẻ thù, vừa thức tỉnh người dân thuộc địa nhận rõ bộ mặt thật của chủ nghĩa thực dân.

Đọc Thuế máu, bên cạnh sự căm giận trước những việc làm bỉ ổi của kẻ cai trị, em còn thấy lòng mình nặng trĩu khi nghĩ về kiếp người của dân các xứ thuộc địa. Qua ba phần của đoạn trích, Nguyễn Ái Quốc đã cho ta thấy một cuộc đời bị chà đạp từ đầu đến cuối.

Trước chiến tranh, họ là những con người bị khinh miệt. Kẻ cai trị gán cho họ những tên gọi xấu xa, coi họ chỉ là kẻ kéo xe, kẻ ăn đòn. Họ không có quyền, không có tiếng nói trên chính quê hương mình.

Khi chiến tranh đến, số phận họ càng bi thảm hơn. Họ bị ép phải rời bỏ vợ con, ruộng vườn để sang một đất nước xa lạ, chiến đấu cho một cuộc chiến không phải của mình. Nhiều người không kịp đặt chân lên đất liền đã chìm dưới đáy biển; nhiều người bỏ mạng nơi chiến trường xa xôi; những người ở hậu phương thì kiệt sức trong xưởng thuốc súng, phổi bị hủy hoại. Họ bị bắt đi bằng xích trói, bằng lưỡi lê, rồi bị gọi là lính tình nguyện. Có người vì quá sợ hãi đã tự làm mình mắc bệnh để thoát khỏi cảnh ấy. Em nghĩ không gì đau đớn hơn khi con người phải tự hủy hoại thân thể mình để được sống.

Sau chiến tranh, những người may mắn sống sót tưởng sẽ được đền đáp. Nhưng trên đường về, họ bị tước sạch đồ đạc, bị đánh đập, bị đối đãi tệ hơn gia súc, và cuối cùng bị đuổi đi. Họ trở về tay trắng, với cơ thể tàn tạ, trong một chế độ vẫn không hề biết đến công lí.

Qua những cảnh đời ấy, Nguyễn Ái Quốc bày tỏ nỗi xót xa trước thân phận dân thuộc địa. Ông không chỉ thương họ mà còn muốn họ thức tỉnh, nhận ra bộ mặt thật của kẻ thù để đứng lên đấu tranh. Đó chính là giá trị nhân đạo lớn lao của đoạn trích. Em càng biết ơn những người đã hi sinh để dân tộc ta thoát khỏi thân phận nô lệ.

Kết luận

Khi phân tích Thuế máu, em nên đi lần lượt qua ba phần của đoạn trích (thời điểm trước khi chiến tranh nổ ra, lúc chiến tranh diễn ra và khi đã kết thúc), chỉ ra sự đối lập giữa lời lẽ và hành động của thực dân, rồi đánh giá nghệ thuật trào phúng, dẫn chứng, câu hỏi tu từ. Nên trích ngắn những câu tiêu biểu và diễn đạt phần còn lại bằng lời của mình.

Xem thêm:

• Soạn bài Thuế máu (Nguyễn Ái Quốc) – Ngữ văn 8 chương trình cũ
• Thuế máu (Nguyễn Ái Quốc): tác giả, tác phẩm, bố cục
• Tác giả Hồ Chí Minh
• Bàn luận về phép học (Nguyễn Thiếp): tác giả, tác phẩm