Kể chuyện Phùng Khắc Khoan thuật lại giai thoại về Phùng Khắc Khoan đời Lê: tài thơ của ông khi đi sứ nhà Minh và những lần gặp gỡ, xướng họa thơ với Liễu Hạnh công chúa.
Ngày xưa, vào đời Nhà Lê, ở làng Phùng Xá, đất Sơn Tây có một thư sinh tên là Phùng Khắc Khoan. Tương truyền rằng Khoan là anh em cùng mẹ khác cha với Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Phùng Khắc Khoan lớn lên, được mẹ cho đi Hải Dương theo học anh là Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Về sau đỗ tiến sĩ, giúp nhà Lê trung hưng, làm được nhiều việc lớn. Đến khi nhà Lê khôi phục được kinh thành Thăng Long, thì Phùng Khắc Khoan được cử đi sứ triều Minh bên Tàu.
Khi đi sứ, vua Tàu phục tài văn thơ của ông làm cả một lúc 36 bài thơ. Vua Tàu phong Phùng Khắc Khoan làm Lưỡng Quốc Trạng Nguyên. Khi ông trở về nước Việt, đi qua tỉnh Lạng Sơn, ông gặp Liễu Hạnh Công Chúa hiện hình chơi trên đỉnh núi. Đôi bên cùng đọc thơ xướng hoạ, rồi bà Chúa Liễu biến mất.
Tục truyền rằng công chúa Liễu Hạnh là con gái Ngọc Hoàng, tên là Quỳnh Nương. Vì cô lỡ tay làm rơi vỡ chén ngọc ở thiên đình, nên bị đày xuống trần gian, đầu thai làm người ở vào thời Hậu Lê, ở nhà của Lê Thái Công, đất Vụ Bản, Nam Định.
Họ Lê đặt tên con gái là Giáng Tiên, lớn lên lấy chồng là Đào Lang. Sau 3 năm vợ chồng chung sống, đến ngày mồng 3 tháng 3 thì Giáng Tiên bay về trời.
Nhưng vì chưa hết hạn ở hạ giới, nên Ngọc Hoàng lại đày cô xuống thế gian một lần nữa. Lần này, nàng công chúa Thượng Giới đi cùng với 2 tiên nữ nữa là Quế Nương và Thị Nương xuống ở miền Phố Cát, đất Thanh Hóa.
Nàng thường ngao du sơn thuỷ, hiện ra ở nhiều nơi, làm nhiều việc linh hiển, và được triều đình phong sắc là công chúa Liễu Hạnh, được xếp vào hạng tứ bất tử của Việt Nam, sau các Thần Tản Viên, Phù Đổng, Chử Đồng Tử.
Trong một cuộc du ngoạn, công chúa Liễu Hạnh đã gặp nhân sĩ Phùng Khắc Khoan. Sau cuộc hoạ thơ cùng tiên nữ tài hoa, Phùng Khắc Khoan đi trên đường thấy gỗ chất ngổn ngang trên đường, có chữ sắp là Liễu Hạnh và Phùng, thì đoán biết là ý tiên nữ muốn ông đứng ra lập đền thờ bà.
Phùng Khắc Khoan còn gặp công chúa Liễu Hạnh hiện ra một lần nữa, giữa lúc ông đang đi du thuyền chơi ở Hồ Tây, cùng hai người bạn họ Ngô và họ Lý. Kẻ tiên người phàm đã cùng nhau làm thơ xướng hoạ liên ngâm, và thơ hãy còn truyền đến nay.
Các giai thoại trong Kể chuyện Phùng Khắc Khoan cho thấy tài văn chương của ông và gắn tên ông với tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh.
Ý nghĩa truyện Kể chuyện Phùng Khắc Khoan
Ông trạng được tôn vinh qua thơ
Bài kể nhấn vào tài thơ của Phùng Khắc Khoan: đi sứ làm một lúc 36 bài thơ, được vua nhà Minh phục tài. Danh xưng “Lưỡng quốc Trạng nguyên” mà dân gian truyền tụng cho thấy niềm tự hào của người Việt về những sứ thần dùng văn chương để giữ thể diện nước nhà.
Người trần xướng họa với tiên
Phần hấp dẫn nhất là những lần ông gặp Liễu Hạnh công chúa ở Lạng Sơn và trên Hồ Tây, cùng bà làm thơ xướng họa. Chuyện người tài gặp tiên nữ là lối kể quen thuộc của văn học trung đại, đề cao người có tài văn chương đến mức tiên cũng muốn kết giao.
Gắn danh nhân với tín ngưỡng
Chi tiết những cây gỗ xếp thành chữ, được Phùng Khắc Khoan đoán là ý tiên nữ muốn lập đền, cho thấy dân gian đã gắn một nhân vật lịch sử có thật vào việc hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh.
Nguồn gốc truyện Kể chuyện Phùng Khắc Khoan
Phùng Khắc Khoan (1528–1613), quê Phùng Xá, Thạch Thất (xứ Sơn Tây), thường gọi là Trạng Bùng, là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm, có công giúp nhà Lê trung hưng và đi sứ nhà Minh năm 1597. Ông thực đỗ Hoàng giáp, còn “Lưỡng quốc Trạng nguyên” là danh xưng dân gian. Chuyện ông gặp Liễu Hạnh ở Lạng Sơn và Hồ Tây có trong truyện “Vân Cát thần nữ” của Đoàn Thị Điểm (Truyền kỳ tân phả). Liễu Hạnh được dân gian xếp vào “tứ bất tử” cùng Tản Viên, Phù Đổng, Chử Đồng Tử.
Đọc thêm: Liễu Hạnh công chúa, Hội chợ Viềng Nam Định (Phủ Dầy thờ Mẫu); về Nguyễn Bỉnh Khiêm: Giới thiệu tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Câu hỏi thường gặp
Phùng Khắc Khoan có phải trạng nguyên không?
Ông đỗ Hoàng giáp (đệ nhị giáp tiến sĩ); danh hiệu “Lưỡng quốc Trạng nguyên” là cách dân gian ca ngợi tài thơ của ông khi đi sứ nhà Minh.
Phùng Khắc Khoan gặp Liễu Hạnh ở đâu?
Theo truyện, ông gặp bà trên núi ở Lạng Sơn khi đi sứ về, và một lần nữa khi du thuyền trên Hồ Tây cùng hai người bạn họ Ngô, họ Lý.