Hai con cò và con rùa là những nhân vật quen thuộc trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam. Những câu chuyện này không chỉ mang tính giải trí mà còn chứa đựng bài học sâu sắc về cuộc sống.
Ngày trước, có một người đàn bà rất mực kiêu căng và chua ngoa. Hễ giận người nào hay gặp việc gì trái ý là bà ta nói cạnh nói khóe chửi bới không tiếc lời, cố gào đến tận tam đại người ta cho được mới nghe.
Khi người đàn bà ấy chết, Diêm vương cho đầu thai làm một con rùa nhỏ. Con rùa ấy từ lâu sống một mình ở ao sen. Một năm kia trời làm đại hạn. Ao sen nước cứ khô dần cho đến lúc chỉ còn một vài vũng bùn, sắp cạn. Một hôm, có hai con cò ở đâu tới sà xuống ao kiếm ăn. Chúng nó mới lội bì bõm một lúc mổ được vài ba con tép riu, thì bỗng rùa bắt gặp. Sợ cò ăn hết thức ăn của mình, rùa bèn ra đứng trước cửa hang chửi ầm lên.
– Đứa nào đấy? Muốn tốt thì xéo ngay đi, không có bà ra bà vặt lông bây giờ.
Hai con cò thấy rùa chửi bới thì không vui nhưng cũng đấu dịu, kiếm chuyện làm quen để rùa khỏi làm lôi thôi. Cho nên chúng làm bộ vui vẻ:
– Ủa, chị rùa, chị cũng ở đây sao? Chúng tôi không đến tranh ăn của chị đâu. Chúng tôi đến đây muốn kết bạn với chị, chúng ta sẽ cùng giúp nhau kiếm ăn trong thời buổi khó khăn này.
Rùa đáp rất xẵng:
– Thì thôi! Bạn với chả bè. Tôi đây từ nhỏ đến lớn một thân một mình cũng sống được.
– Nhưng mà chúng tôi cũng đến báo cho chị và bà con ở đây biết một tin: ao này có thể khô cạn không còn gì mà ăn nữa.
Rùa nghe nói thế lại càng nổi giận, đáp:
– Không có gì ăn thì kệ xác chúng tôi có được không? Ai bảo các người nhúng mũi vào công việc của người khác làm gì.
– Chị rùa, chị đừng vội nóng! Chúng tôi bay từ xa tới đây qua bao nhiêu đường đất, có nhiều vũng nước đầy ăm ắp, không thiếu gì thức ăn ngon lành, chứ chúng tôi có cần gì kiếm ăn ở nơi khô rông rốc như thế này đâu. Sở dĩ chúng tôi đến đây là để làm quen với chị và nhân thể báo tin cho chị biết để kịp lo liệu với nhau. Trời có thể còn nắng lâu dài, và ao này thì nhất định rồi sẽ không còn một tý gì mà ăn nữa.
Rùa bấy giờ chuyển giận thành lo. Rùa vội hỏi cò:
– Thế thì tôi phải làm thế nào mà sống đây?
– Nếu chị muốn, chúng tôi sẽ dẫn chị tới một nơi cách đây không xa, nhưng nước thì thật là ê hề, cây cối xanh tươi, thức ăn không bao giờ cạn.
– Tôi không biết bay thì làm sao mà đi đến đấy được?
– Có khó gì việc ấy. Chị cứ cắn thật chặt vào giữa một cái gậy, còn chúng tôi thì cắn vào hai đầu gậy. Cứ thế mà bay thì có thể đưa chị đi đến cùng trời cuối đất cũng được. Nhưng chị phải nhớ là dọc đường hãy ngậm miệng đừng nói, dù có thấy gì lạ hay có ai kêu gọi, trêu chọc, cũng cứ một mực làm thinh, đừng có mở miệng mà rơi xuống chết oan đó.
Nghe bùi tai, rùa ta cám ơn hai con cò và làm theo. Quả nhiên hai con cò vỗ cánh mang được rùa lên không trung.
Lúc bay qua một cái quán nước, những người ngồi ở quán trông thấy cảnh tượng lạ mắt, vội bảo nhau: – “Ô kìa, có hai con cò tha một cục cứt trâu”. Rùa giận lắm, nhưng nhớ tới lời cò dặn, không dám nói gì hết. Một lát sau, bộ ba bay qua một cái chợ. Những người đi chợ thấy vậy bèn reo lên: – “Kìa có hai con cò tha một con chó chết!”
Lần này rùa nổi giận xung thiên nên không kìm giữ được thói cũ của mình, định chửi lại một câu thật đau, nhưng vừa mở miệng thì đã rơi bịch xuống đất, bị người đi chợ bắt về ăn thịt.
Hai con cò thấy rùa chết bảo nhau:
– Tội nghiệp, chị ấy không chịu nghe lời. Cũng đáng kiếp cho cái tật ngoa mồm. Thôi bây giờ chúng ta có thể trở lại ao sen kiếm ăn mà không sợ ai chửi bới nữa.
Ý nghĩa truyện Hai con cò và con rùa
Họa từ miệng mà ra
Con rùa chỉ cần ngậm chặt chiếc gậy và im lặng là tới được chỗ nước đầy, thức ăn không bao giờ cạn. Nó nhịn được lần đầu khi người ở quán nước chê là “cục cứt trâu”, nhưng tới lần thứ hai thì không nhịn nổi, há miệng định chửi lại và rơi xuống đất. Truyện là lời nhắc dễ hiểu cho trẻ em và cả người lớn: một câu nói lúc nóng giận có thể làm hỏng cả việc lớn.
Nết xấu theo sang kiếp sau
Phần mở đầu là nét riêng của bản kể Việt: con rùa vốn là một người đàn bà kiêu căng, chua ngoa, chửi tới “tam đại người ta”, chết đi bị cho đầu thai làm rùa. Sang kiếp mới, nó vẫn giữ nguyên tật ấy, vừa thấy cò xuống ao đã ra cửa hang chửi. Dân gian muốn nói nết xấu không tự mất đi nếu người ta không chịu sửa.
Lời người ngoài cuộc và lòng tự ái
Những người ở quán, ở chợ chỉ nói đùa một câu rồi quên ngay, còn con rùa thì mất mạng vì muốn cãi lại cho bằng được. Bài học hôm nay vẫn còn nguyên: không phải lời nào cũng cần đáp trả, nhất là khi mình đang cần giữ một điều quan trọng hơn.
Nguồn gốc truyện Hai con cò và con rùa
Truyện có cốt giống một truyện cổ Ấn Độ rất nổi tiếng về con rùa lắm lời được hai con chim ngậm gậy đưa đi, có trong tập “Panchatantra” và trong truyện tiền thân của Đức Phật (Jataka). Nhà thơ Pháp La Fontaine cũng kể lại thành bài ngụ ngôn “Con rùa và hai con vịt trời” (“La Tortue et les deux Canards”). Bản Việt thay chim bằng cò, thêm phần người đàn bà chua ngoa đầu thai làm rùa và đặt truyện vào cảnh ao sen, quán nước, phiên chợ quen thuộc. Bản kể trên không ghi người kể.
Đọc thêm truyện về loài rùa trên trang: Rùa học bay, Rùa và Thỏ và Con Rùa Vàng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con rùa bị rơi xuống đất?
Vì nó không giữ được lời dặn của hai con cò. Nghe người đi chợ bảo “hai con cò tha một con chó chết”, rùa tức giận mở miệng định chửi lại nên rơi xuống và bị bắt.
Truyện Hai con cò và con rùa có giống truyện nước ngoài nào không?
Có. Truyện giống truyện cổ Ấn Độ về con rùa lắm lời trong Panchatantra và Jataka, và bài ngụ ngôn “Con rùa và hai con vịt trời” của La Fontaine.