Cồn Trạng lột là một trong những biểu tượng đặc sắc của văn hóa dân gian Việt Nam. Những câu chuyện xung quanh nó chứa đựng nhiều bài học quý giá. Khám phá những truyền thuyết này sẽ mở ra một thế giới phong phú và hấp dẫn.
Phía trước nhà Quỳnh là một cánh đồng sâu rộng vài chục mẫu. Thuở còn sống ở quê, hàng ngày muốn đi tắt sang làng bên hoặc vào lối xóm, Quỳnh phải vượt qua một chặng lầy tới mươi sải nước. Mùa mưa, mẹ con người kéo te bên hàng xóm có chiếc thúng nhỏ, thường chở giúp “ông Cống” qua chỗ lội, không lấy tiền.
Thấm thoát mười năm trôi qua. Khi đã ra làm quan ở kinh đô và tiếng Trạng đã vang danh khắp nơi, một lần về thăm quê Quỳnh gặp lại bà hàng xóm kéo te. Bà phàn nàn:
– Ông Trạng ơi, tôi hiếm hoi chỉ có một đứa con trai. Cái thằng năm xưa vẫn chở thúng cho Ông qua chỗ lội ấy, nay sắp phải lo vợ cho nó mà một đồng một chữ không có. Tôi chẳng biết vay mượn ở đâu, ông có cách gì giúp mẹ con tôi với.
Tiếng tăm Trạng lừng lẫy thật, nhưng làm quan thanh liêm như ông, thời buổi ấy nuôi miệng cũng đã khó. Thương người mẹ nghèo hiếm hoi, nhưng biết tìm cách gì để bà ta có tiền cưới vợ cho con bây giờ? Bỗng Quỳnh hỏi bà hàng xóm: Này mẹ con nhà bác lâu nay vẫn còn chở thúng đấy chứ?
– Thưa ông Trạng, không chở thì lấy gì mà ăn? Có điều khách ít lắm, ngày chỉ được một, hai chuyến góp vào tiền kéo te bán tép, may ra mới đủ đong gạo.
Quỳnh ngẫm nghĩ một lúc rồi nói: Thôi được, bác cứ về bỏ trầu xin cưới cho cháu đi. Tôi bấm độn đoán biết thế nào quãng đầu tháng sau mẹ con bác cũng kiếm được khoản tiền kha khá!
Bà hàng xóm buồn bã nghĩ ông Trạng nói cho vui câu chuyện.
Giữa cánh đồng nước sâu nổi lên một cồn đất cao. Mấy hôm nay người ta thấy trên cồn đất hiện lên một cái chòi lợp lá gồi hình tứ giác, nóc phất phới ngọn cờ xanh đuôi nheo. Chẳng rõ nguyên cớ từ đâu, người ta kháo nhau: Trạng Quỳnh ở kinh về thăm quê dựng lều thơ trên gò giữa đồng nước để xướng, họa liền trong ba ngày. Người nọ truyền người kia, những kẻ khá giả trong làng, trong xã rủ nhau đi xem.
Những người đến đầu tiên thất vọng ngay. Họ ghé mắt vào trong chẳng thấy lầu thơ đâu cả, chỉ thấy một đống lù lù hình người trùm chăn kín mít. Phía vách bên trên dán tờ giấy điều có chữ: “Trạng đang lột… cha đứa nào nói với đứa nào!”
Tự nhiên tốn tiền đò, mất công toi, bao nhiêu người bực mình ngán ngẩm. Toán người này về, vừa đặt chân lên cũng ngại câu chửi, chẳng ai buồn nói với ai, đã thấy toán khác, rồi toán khác nữa, lũ lượt kéo tới, tò mò ra. Người đi hỏi: Ở ngoài ấy có gì hay không?
Người về đáp: Trạng lột… cha đứa nào nói với đứa nào!
– Kỳ lạ thật! Trạng lột… Lại cấm không ai được nói với ai. Thế thì chắc phải có cái gì bí mật lạ lùng lắm!
Thế là một đồn mười, mười đồn trăm… Buổi đầu, đồn xướng họa thơ, chỉ thu hút đám người hâm mộ chữ nghĩa. Nhưng buổi sau thêm tiếng đồn Trạng lột… thôi thì bất kể trẻ, già, trai, gái ai cũng muốn tận mắt được xem. Mẹ con người hàng xóm đông khách quá. Mẹ một thúng, con một thúng thu tiền đò đếm mỏi tay không xuể…
Mấy hôm sau, Quỳnh đến bảo với người mẹ. Bây giờ chắc bác thừa tiền cưới dâu rồi. Hãy bảo con trai bác đi dỡ cái “lều thơ” mang lá gồi và tre nứa về, nối thêm bếp mà làm cỗ.
Bấy giờ hai mẹ con và dân làng mới rõ mẹo của ông Trạng cứu người nghèo. Để tỏ lòng kính trọng, người ta gọi luôn cái cồn kia là cồn Trạng lột. Hiện nay vẫn còn di tích ở giữa cánh đồng sâu xã Hoằng Lộc, huyện Hoằng Hóa.
Ý nghĩa truyện Cồn Trạng Lột
Giúp người nghèo mà không tốn một đồng
Quỳnh làm quan thanh liêm, không có tiền để cho. Cái Quỳnh có là tiếng tăm và sự hiểu lòng người. Ông dựng một cái chòi giữa đồng nước, để tin đồn tự lan đi, và mọi người muốn ra cồn chỉ có một cách là đi thúng của hai mẹ con nhà kéo te. Tiền đò của những người tò mò thành tiền cưới vợ cho con bà hàng xóm.
Mẹo đánh vào tính tò mò
Tờ giấy “Trạng đang lột… cha đứa nào nói với đứa nào!” là chi tiết đắt nhất. Ai ra xem cũng thấy mình bị lừa, nhưng không ai dám kể lại vì sợ dính câu chửi. Chính sự im lặng ấy khiến người ở nhà càng tin có điều gì bí mật, và dòng khách cứ thế kéo ra. Quỳnh hiểu rằng một lời cấm nói đôi khi lan nhanh hơn mọi lời quảng cáo.
Tiếng cười dành cho ai?
Người bị trêu là những kẻ “khá giả trong làng, trong xã” kéo nhau đi xem cho biết, còn người được lợi là mẹ con nghèo từng chở Quỳnh qua chỗ lội mà không lấy tiền. Truyện vì thế vừa vui, vừa có tình: ân nghĩa nhỏ ngày trước được Trạng trả bằng một mẹo khéo.
Nguồn gốc truyện Cồn Trạng Lột
Truyện thuộc chùm truyện Trạng Quỳnh, gắn với Nguyễn Quỳnh (1677–1748), người làng Bột Thượng, Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Truyện đồng thời là một truyện giải thích tên đất: kết truyện nói cồn đất ấy được gọi là cồn Trạng lột và vẫn còn giữa cánh đồng sâu xã Hoằng Lộc. Đó là lời của người kể, chưa có tài liệu nào xác nhận cồn đất này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xem không kể lại cho người khác biết?
Vì tờ giấy dán trong chòi kết bằng câu chửi “cha đứa nào nói với đứa nào”, ai kể lại thì như tự nhận câu chửi ấy, nên ai cũng im lặng và người sau vẫn tò mò kéo ra.
Đọc thêm truyện Trạng Quỳnh ở đâu?
Trên trang có Câm điếc, Dê đực chửa và Trạng Quỳnh dạy học.