“Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ” là câu chuyện về một tấm lòng nhân hậu được đền đáp xứng đáng. Trong cảnh nghèo túng, khi nhiều người chỉ biết lo cho bản thân, có một chàng trai đã không ngần ngại dùng số tiền ít ỏi của mình để cứu sống những sinh linh đang bị ngược đãi.
Những đồng tiền cuối cùng của anh đã đổi lại không chỉ một món quà quý từ Long Vương, mà còn là tình nghĩa sâu sắc từ những con vật mà anh đã cứu mạng.
Ngày xưa có hai mẹ con một anh chàng nhà nghèo rớt mùng tơi. Anh chàng lang thang đi kiếm việc làm nhưng chả có ai thuê cả. Mãi sau có một chủ thuyền buôn thấy anh khỏe mạnh lại biết bơi lội mới thuê làm thủy thủ.
Hắn hứa cho anh cơm một ngày ba bữa và bốn mươi quan tiền trả trước. Anh chàng mừng rỡ tưởng không có hạnh phúc nào hơn thế nữa, vội cầm ba mươi quan đem về cho mẹ tiêu, còn mười quan thì mang theo định để dành may mặc.
Thuyền cất hàng, vượt biển luôn năm ngày đến một thị trấn lớn. Trên bến người mua kẻ bán chen chúc như hội.
Bọn thủy thủ bảo chàng: “Ở đây thứ gì cũng buôn được. Cứ mua một ít đưa về quê nhà bán là tự khắc có lãi.”
Anh chàng xưa nay không quen buôn bán nên cầm mười quan tiền trong tay chưa biết nên mua thứ hàng gì. Bỗng chốc anh thấy có một người mang ra bến một con chó bị trói toan vứt xuống sông. Lấy làm thương, anh vội ngăn lại và hỏi duyên cớ.
Người ấy cho biết chó này là của chủ mình. Hôm nay chủ đi chợ mua thịt về dọn tiệc, không rõ cắt đặt thế nào để chó ăn vụng mất cả. Chủ tức giận trói chó đánh một trận thừa sống thiếu chết rồi sai đi buông sông.
Nghe kể thế, anh chàng xin mua lại con chó. Người kia cười mà rằng: “Nó chỉ chuyên môn ăn vụng, anh mua về làm gì?”
“Thây kệ, cứ bán cho tôi đi!” chàng đáp.
Cuối cùng anh chàng xỉa ra ba quan mua lấy con chó, cởi trói cho nó, đoạn xích lại bên chỗ mình làm việc. Sau đó một chốc, anh lại trông thấy có một người đàn bà mang một con mèo toan vứt xuống sông.
Anh chàng vội ngăn lại và hỏi duyên cớ. Khi biết tội trạng của mèo cũng chỉ là ăn vụng, anh nài nỉ để con vật lại cho mình. Thấy người đàn bà khuyên can không nên mua thứ mèo xấu nết, anh không nghe và nói: “Thây kệ! Chị cứ bán cho tôi đi!”
Thế là cuối cùng mèo cũng thoát chết. Và người chủ mới của nó sau khi xỉa ra ba quan để mua, đem buộc lại gần bên con chó. Ngồi một mình trên thuyền, thấy buồn, anh chàng bèn bỏ thuyền lên bộ đi dạo bờ sông.
Bỗng chốc anh thấy có ba đứa trẻ chăn trâu bắt được một con rắn nước, toan dùng roi xử tội.
Anh chàng vội chạy lại ngăn cản: “Các em đừng đánh nó, nó là rắn nước, có làm hại ai đâu?”
“Mặc kệ chúng tôi,” bọn trẻ đáp. “Chúng tôi bắt được nó, chúng tôi đánh, ông cản làm gì?”
Thấy bọn chúng khăng khăng cố tình giết rắn, anh chàng lại dùng tiền để cứu con vật vô tội. Chúng đòi năm quan. Mãi sau anh mới bớt được một. Thế là tất cả số tiền mang theo đều lần lượt vợi đến hết. Mua được con rắn, anh vội thả xuống sông cho nó trở về xứ sở.
Bọn thủy thủ khi nghe anh kể lại những việc mua bán của mình thì đều cười ngất, cho là một người khờ dại ít có. Anh chỉ ngồi lặng yên không nói gì cả. Khi thuyền bắt đầu trở về, vào khoảng nửa đêm, anh đang chèo bỗng thấy con rắn nước bơi từ dưới sông bơi lên trao cho mình một viên ngọc và nói:
“Cha tôi là Long Vương, cảm ơn anh đã cứu mạng tôi, cho tôi đem biếu anh một viên ngọc ‘băng xuyên’ để mời anh xuống chơi. Mang ngọc vào mình, anh có thể đi được dưới nước cũng dễ dàng như đi trên bộ.”
Anh chàng nghe nói vội buông chèo đi theo rắn nước xuống Thủy phủ. Quả nhiên, anh được vua Long Vương tiếp đãi rất hậu, tống tiễn ngọc vàng châu báu rất nhiều. Sau đó anh được người của Long Vương đưa về tận nhà.
Chủ thuyền thấy mất hút anh, tưởng anh đã rơi xuống nước, bèn đỗ thuyền lại, lên bộ trình với xã sở tại. Nhưng khi mọi người về đến quê hương thì họ rất lấy làm ngạc nhiên, vì anh thủy thủ trẻ tuổi đã về đến nhà ba ngày trước rồi.
Từ đó anh trở nên giàu có. Nhưng anh vẫn sống một cuộc đời bình thường với người mẹ già. Con chó, con mèo được anh cứu vẫn theo anh không rời. Về sau, anh lấy vợ. Vợ anh là một cô gái đẹp. Nàng rất thích đeo nữ trang.
Thấy viên ngọc “băng xuyên” chiếu sáng một góc tủ, nàng thích lắm nên một hôm lấy trộm mang đến cho một người thợ kim hoàn bảo đánh cho mình một chiếc nhẫn. Không ngờ, người thợ kim hoàn biết là ngọc quý ít có trong thế gian, bèn đi kiếm một viên khác tương tự như thế đánh tráo vào mà cướp lấy bảo vật.
Khi biết rõ chuyện mất cắp, anh chàng thủy thủ trở nên buồn bã. Hàng ngày anh ra bờ sông mong tìm lại con rắn nước nhưng chả làm sao gặp được. Chó và mèo thấy chủ không vui, một hôm nói với chủ xin đi tìm viên ngọc.
Đường đi đến nhà người thợ kim hoàn phải qua một con sông rộng. Không có cách gì vượt qua cả, hai con vật cứ loanh quanh ở trên bờ. Về sau chúng nó tìm được vào nhà một con rái cá. Chúng kể sự tình cho rái cá nghe và nhờ nó đưa giúp qua sông. Rái cá vui lòng gọi các bạn bè của nó đứng sát vào nhau, kết thành một cái bè cho chó và mèo ngồi lên lưng, chở qua sông yên lành.
Khi đến nhà người thợ kim hoàn, mèo bảo chó: “Để tao trèo lên nóc nhà kêu lên mấy tiếng cho những con chó trong nhà xúm lại sủa. Thế là mày cứ đường hoàng theo cổng mà vào không ai biết.”
Quả nhiên, bầy chó nhà của người thợ kim hoàn nghe mấy tiếng mèo kêu vội xông ra đuổi. Mèo dẫn chúng đi thật xa nên chó ta lẻn vào nấp dưới một cái hầm, vô sự. Khi hai con vật gặp lại nhau, chúng tìm tòi khắp trong nhà.
Tất cả của cải của lão thợ kim hoàn đều bỏ trong một cái rương xe, luôn luôn khóa kín, không dễ gì lọt vào được. Mèo bèn cố sức tìm tòi, chụp bắt được một con chuột. Chuột van lạy xin tha mạng. Mèo bảo nó dẫn mình đến gặp chuột chúa đàn.
Mèo nói rõ cho chuột chúa biết việc mình đến đây, và nhờ hắn giúp mình lấy cho được viên ngọc, đổi lại, mèo hứa sẽ luôn luôn để ý không phạm đến tôn tộc nhà chuột ở đấy. Chuột chúa đàn vâng lời ngay: “Để tôi bảo lũ con cháu, tôi tớ trong nhà khoét chiếc rương của nó ra, tìm cho các ông.”
Nhưng đến khi lọt được vào trong rương, lũ chuột tìm mãi vẫn không thấy ngọc. Chuột chúa đàn ra báo lại cho mèo biết, và nói: “Trong rương này có một cái hộp bằng bạc. Có lẽ nó giấu ngọc trong đó; cái hộp đó thì khó lòng mà gặm được.”
“Vậy làm thế nào bây giờ?” mèo hỏi.
“Chỉ có cách là chúng tôi sẽ nhờ xóm giềng hợp sức cùng chúng tôi khoét rộng lỗ thủng làm sao đưa lọt cái hộp ấy ra đây cho các ông tìm.”
“Thế thì làm gấp lên đi!”
Chỉ trong một đêm, cả xóm nhà chuột đã gặm nát rương, lấy được cái hộp đưa ra cho mèo. Hai con vật tìm cách phá hộp ra, quả thấy viên ngọc của chủ. Chúng vô cùng mừng rỡ.
Sau khi ra khỏi nhà người thợ kim hoàn, chó tranh mèo mang ngọc. Nhưng đến lúc sắp sửa sang sông, vì mắng nhau với một con chó khác, nên chó đã để ngọc văng xuống nước. Một con cá trông thấy ngọc sáng vội bơi tới đớp và nuốt ngay.
Thấy chó để mất ngọc, mèo giận quá mắng chó một trận thậm tệ. Chó biết lỗi, lặng thinh, cuối cùng mếu máo: “Biết làm sao bây giờ?”
Suy nghĩ một lát, mèo tìm được một kế bảo chó: “Chúng ta sẽ tìm đến một nhà thuyền chài ở vùng này xin ở với họ. Thế rồi chờ khi họ câu được con cá đã nuốt viên ngọc thì sẽ kiếm cách cướp lấy đem về.”
Chó khen mưu kế hay, bèn cùng mèo tìm đến một gia đình ông chài đang đỗ thuyền lại ở bờ sông phơi lưới. Hai con vật tỏ ra rất khôn ngoan, hiền lành nên được cả nhà đối đãi tử tế.
Mấy hôm sau, ông chài đánh mẻ lưới được một con cá chày rất lớn, mổ ruột ra, thấy có viên ngọc. Chó và mèo khấp khởi mừng thầm. Trong khi cả nhà đang trao ngọc cho nhau để xem của lạ, thì mèo lẹ làng tiến lại cọ người vào chân chủ. Nhân khi chủ sơ ý, nó nhảy lên ngoạm lấy viên ngọc và lập tức cong đuôi nhảy lên bờ chạy mất. Thấy thế, chó cũng ba chân bốn cẳng chạy theo làm mấy bố con ông chài ngơ ngác chẳng hiểu vì sao.
Lần này mèo tranh chó mang ngọc. Mèo lên mặt khôn, bảo chó: “Lần trước ngậm bị rơi mất, lần này có cách rất hay là đội lên đầu. Sắp đến nhà rồi, chả sợ gì nữa.”
Nó nói thế nào thì làm như thế. Nào ngờ mới đi được một quãng đường, bấy giờ có một con quạ đang bay trên không trung, nhác thấy có cái gì lấp lánh trên đầu mèo, thình lình sà xuống đớp lấy rồi bay lên đậu trên cành cây cao.
Thấy ngọc lại mất, chó đến lượt mắng chửi mèo rất dữ, rồi nói: “Ngọc rơi xuống nước còn có thể lấy được, chứ bay lên trời thì đừng có hòng.”
Mèo buồn rầu, nhưng ngẫm nghĩ một lát, nó lại bảo chó: “Đúng rồi. Tao đã nghĩ ra được một kế.”
“Kế gì?” chó hỏi.
“Giả chết bắt quạ,” mèo đáp.
Nói xong mèo chạy xuống bờ sông uống một bụng nước đầy căng. Đoạn trở về xua chó trốn đi một chỗ, còn mình thì tới nằm dưới gốc cây phơi bụng trắng hếu giả vờ chết. Quạ đang ngậm ngọc đậu trên ngọn cây nhìn xuống thoáng thấy có bóng con vật chết, vội vàng bay xuống toan rỉa thịt. Nhưng khi quạ vừa đáp tới thì mèo đã nhảy xổ lên vồ lấy quạ.
Quạ van lạy xin trả lại viên ngọc cho mèo để được tha mạng. Mèo chỉ đợi có thế, ngoạm lấy viên ngọc, ra đi. Lần này, cả hai con đưa ngọc về đến nhà vẹn toàn. Anh chàng thủy thủ lấy lại được món tặng vật của Long vương hết sức vui mừng. Hắn càng thêm quý mến hai con vật có tình có nghĩa.
Ý nghĩa truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ
Mười quan tiền và ba lần cứu mạng
Anh thủy thủ nghèo chỉ có mười quan để dành may mặc, vậy mà tiêu sạch để mua mạng một con chó, một con mèo bị coi là đồ ăn vụng và một con rắn nước bị lũ trẻ đánh. Bạn thuyền cười anh khờ. Truyện cố ý đặt lòng tốt vào tay một người nghèo nhất để nói rằng tử tế không cần giàu có, chỉ cần không làm ngơ.
Hai tính cách, một tấm lòng
Chó và mèo cùng biết ơn chủ, cùng dấn thân đi tìm ngọc, nhưng mỗi con một tính: chó tranh mang ngọc rồi mải cãi nhau làm rơi xuống sông, mèo khôn ngoan nghĩ kế nhưng lại huênh hoang đội ngọc lên đầu để quạ cướp mất. Ai cũng có lỗi, ai cũng sửa được lỗi. Chính sự vụng về ấy làm câu chuyện sinh động và gần trẻ nhỏ.
Cần cả những người bạn nhỏ
Để lấy lại ngọc, chó mèo phải nhờ đàn rái cá kết bè qua sông, nhờ cả họ nhà chuột khoét rương, rồi giả chết để bắt quạ. Không con vật nào tự mình làm nên chuyện. Truyện khen trí khôn, nhưng cũng khen tinh thần biết nhờ cậy và giữ lời hứa với người giúp mình.
Nguồn gốc truyện Con chó, con mèo và anh chàng nghèo khổ
Truyện thuộc một kiểu truyện có mặt ở rất nhiều nước, được các nhà nghiên cứu truyện dân gian xếp vào kiểu ATU 560 “Chiếc nhẫn thần”: người nghèo cứu các con vật, được con vua rắn (hay vua thủy tề) tặng vật báu; vật báu bị đánh cắp, chó và mèo nhờ chuột lấy lại. Ở nhiều dị bản, việc chó và mèo tranh công trên đường về được dùng để giải thích vì sao hai loài này không ưa nhau. Bản trên trang không ghi người kể.
Câu hỏi thường gặp
Viên ngọc “băng xuyên” có phép gì?
Theo lời con rắn nước, mang ngọc trong người thì đi dưới nước dễ như đi trên bộ; nhờ đó anh thủy thủ xuống được thủy phủ của Long Vương.
Ai đã lấy cắp viên ngọc?
Người vợ lấy trộm ngọc mang đi làm nhẫn, người thợ kim hoàn đánh tráo viên khác và giữ ngọc thật trong hộp bạc. Đọc thêm truyện về chó và mèo: Sự tích chó mèo ghét nhau, Sự tích Mèo và Chuột và truyện cứu con của Long Vương trong Sự tích thần núi Tản Viên.