Sự Tích Thần Núi Tản Viên kể về hành trình kỳ diệu của chàng Kỳ, từ cậu bé mồ côi đến vị thần cứu nhân độ thế, ngự tại núi Tản Viên.
Ngày xưa, có một người tiều phu cứ sáng tinh mơ thì vác búa vào rừng đốn củi. Mọi lần, anh chặt một ít cây khô ở rừng, được nặng gánh thì trở về; nhưng lần này anh định chặt thêm một cây gỗ cứng để đem về chống túp lều tranh, nên anh phải đi vào rừng sâu.
Đang đi, anh chợt nghe có tiếng trẻ khóc. Anh đứng lại nghe xem tiếng khóc ấy ở đâu đưa lại thì thấy ở phía trước mặt, dưới một lùm cây to, có một con dê rừng rất lớn đang lấy chân trước bới một đống cỏ khô, tiếng trẻ khóc ở đống cỏ đưa ra.
Người tiều phu rón rén đến nấp sau một gốc cây lớn ở gần xem con dê làm gì. Con vật bới đống cỏ rất nhẹ nhàng, lòi dần ra một đứa trẻ còn đỏ hỏn, bụ bẫm, rồi nó nằm xuống cho đứa trẻ bú.
Đứa trẻ rít lấy rít để bầu sữa căng, một chốc con dê đứng dậy liếm mớ tóc bờm xờm của đứa trẻ rồi chạy đi. Con dê vừa đi khỏi thì một đàn chim bay đến phủ những cỏ khô lên người đứa bé, chỉ trong chớp mắt lại bay vù cả đi.
Người tiều phu lẩm bẩm một mình: “Số mệnh đứa trẻ này thật kỳ lạ.”
Anh đến bới đống cỏ khô, thì thấy là một đứa con trai. Anh bế lấy, đem về nuôi. Đứa bé rất chóng lớn, người tiều phu chăm nom như con đẻ có một số mệnh kỳ lạ, anh đặt tên cho nó là Kỳ.
Lớn lên, Kỳ rất khoẻ mạnh. Ngày ngày Kỳ vác búa theo cha nuôi vào rừng đốn củi. Một hôm, Kỳ chặt một cây lớn đến hai người ôm, chặt từ sáng tinh mơ đến nhá nhem tối mà vẫn chưa xong, nên đành bỏ dở ra về.
Sáng hôm sau, đến gốc cây định chặt tiếp thì anh hết sức ngạc nhiên: Cái cây lớn chặt dở hôm qua bây giờ lại liền ruột liền vỏ như chưa có một vết búa nào chạm đến.
Thấy thế, Kỳ không ngã lòng, anh lại giáng những nhát búa thật mạnh vào chỗ thân cây đã chặt hôm trước. Tuy anh gắng hết sức, nhưng đến nhá nhem tối anh vẫn chưa hạ xong cây.
Sáng sớm hôm sau, Kỳ lại vác búa định tiếp tục công việc còn bỏ dở thì anh thấy vết chặt hôm trước hôm nay lại liền như cũ. Anh không nản chí, lại bắt đầu chặt, nhưng đến lúc nhọ mặt người, anh vẫn chưa chặt xong.
Lần này anh không về. Anh leo lên một cây gần để rình xem ban đêm cây tự liền da liền thịt như thế nào.
Đến nửa đêm trăng sao vằng vặc đầy trời, bỗng có một ông già chống gậy đi từ từ đến cái cây chặt dở. Ông cụ cầm gậy chỉ vào cây, trong chớp mắt vết chặt lại liền như cũ.
Kỳ vội tụt từ trên cây xuống, chạy đến hỏi ông cụ: “Tôi khó nhọc mới sắp hạ được một cây lớn, sao cụ lại phá hỏng công việc của tôi như thế?”
Ông cụ đáp: “Ta là Thái bạch tinh quân đây, ta không muốn người chặt cây cổ thụ này. Thôi ta cho ngươi cái gậy ngươi đi tìm cây nhỏ mà chặt.”
Nói xong ông cụ trao cho Kỳ cái gậy chống ở tay rồi biến mất.
Một hôm đi chơi men sông, Kỳ nhìn thấy con rắn lớn bị đánh dập đầu, đã chết từ lâu, Kỳ cầm gậy chỉ vào đầu rắn, thốt nhiên rắn sống lại vẫy đuôi, ngẩng đầu lên nhìn Kỳ rồi bò xuống sông mất.
Một buổi tối Kỳ đang ngồi trong lều tranh thì một chàng thanh niên tuấn tú khăn áo chỉnh tề, đem châu báu đến tạ ơn Kỳ. Chàng xưng là Tiểu Long hầu con Long Vương ở biển Nam, bị trẻ chăn trâu đánh dập đầu chết ở bờ sông và được Kỳ cứu sống hôm nọ.
Kỳ nhất định không nhận lễ vật. Chàng thanh niên có ý băn khoăn, cố mời Kỳ xuống thủy cung chơi. Chàng đưa cho Kỳ một ống linh tê để rẽ nước đi xuống.
Được Kỳ xuống chơi, Long Vương rất lấy làm mừng rỡ, mở yến tiệc linh đình thết đãi. Đến khi về, Long Vương đưa tiễn đủ các thứ vật lạ dưới biển, nhưng Kỳ nhất định không nhận.
Sau Long Vương lấy ở tráp ra một quyển sách nói với chàng rằng: “Ngài cứu sống con lão, lão không biết lấy gì đáp lại. Nay biếu vật gì ngài cũng không nhận, lão xin có quyển sách này tặng ngài. Dùng quyển sách này, ngài sẽ ước gì được nấy.”
Kỳ nhận sách ước và trở lại trần gian.
Từ đó, chàng cầu được ước thấy, có phép biến hoá trở nên một vị thần cứu nhân độ thế. Thần đi qua cửa bể thần phù, theo dòng sông lớn, đổ ngược mãi lên, tìm nơi đất cao phong cảnh đẹp để cắm chỗ ở.
Đến một nơi thấy có một ngọn núi cao chót vót ba tầng, tròn như cái tán, thần hoá phép mở một con đường qua các động và các suối lên đỉnh núi và hoá phép thành lâu đài để ở. Khi đã định cư rồi thần thường xuống núi đi xem khắp phong cảnh đẹp và dùng phép cứu nhân dân rất nhiều.
Ngọn núi thần ở là núi Tản Viên, nên người ta gọi thần là thần Tản Viên hay Sơn Tinh.
Ý nghĩa truyện Sự tích thần núi Tản Viên
Đứa trẻ do núi rừng nuôi
Kỳ được dê rừng cho bú, được đàn chim phủ cỏ giữ ấm trước khi người tiều phu bế về. Ngay từ khi chào đời, nhân vật đã gắn với muông thú, cây cỏ. Đó là cách người xưa báo trước rằng cậu bé sẽ trở thành vị thần của núi non.
Bền chí, nhân hậu và không tham
Ba ngày liền cây chặt dở lại liền như cũ, Kỳ không bỏ cuộc mà thức đêm rình xem chuyện gì xảy ra. Được cây gậy thần, việc đầu tiên chàng làm là cứu sống một con rắn bị đánh chết bên sông. Long Vương đem châu báu tạ ơn, chàng nhất định không nhận. Ba phẩm chất ấy được kể nối nhau như ba bậc thang dẫn lên thần vị.
Phép màu để giúp người
Cuốn sách ước gì được nấy không biến Kỳ thành người giàu có. Chàng dùng nó để mở đường, dựng nơi ở trên núi và đi khắp nơi cứu giúp dân. Truyện cho thấy người được dân gian tôn làm thần là người dùng tài năng cho cộng đồng.
Nguồn gốc truyện Sự tích thần núi Tản Viên
Núi Tản Viên (núi Ba Vì) là nơi thờ Tản Viên Sơn Thánh, vị thần đứng đầu “Tứ bất tử” của người Việt, cùng với Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh. Truyện này kể lai lịch của thần trước khi xảy ra cuộc giao tranh với Thủy Tinh. Hình ảnh ngọn núi ba tầng tròn như chiếc tán trong truyện cũng chính là nghĩa của tên gọi Tản Viên. Vì kể về một vị thần được thờ phụng, truyện thuộc loại truyền thuyết. Người kể bản trên trang chưa rõ.
Câu hỏi thường gặp
Thần Tản Viên và Sơn Tinh có phải là một?
Phải. Cuối truyện cho biết người ta gọi thần là thần Tản Viên hay Sơn Tinh; đó cũng là vị thần trong truyền thuyết Sơn Tinh, Thủy Tinh.
Vì sao núi có tên là Tản Viên?
Theo truyện, ngọn núi cao ba tầng, tròn như cái tán, nên gọi là Tản Viên. Đọc thêm truyền thuyết về một vị thánh khác trong Tứ bất tử: Thánh Gióng, và truyện truyền kỳ Tản Viên từ phán sự lục (Ngữ văn 10).